ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ऋषਭਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਂਚਦਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ऋषਯੋ ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭੂਤਾਃ ਸ੍ਵਰੋ ਲੋਕਮਨੋਹਰਃ ।। ੨੧.

ਪੰਦਰਵਾਂ ਕਲਪ '਋ਸ਼ਭ' ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

षਡ੍ਜਸ੍ਤੁ षੋਡਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਃ षਡ੍ਜਨਾ ਯਤ੍ਰ ਚਰ੍षਯਃ। ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਵਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਘੋ ਵਰ੍ष ਏਵ ਚ ।। ੨੧.

ਸੋਲਵਾਂ ਕਲਪ '਷ੜਜ' ਹੈ, ਜਿਥੇ ਛੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ 'ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ', 'ਵਸੰਤ', 'ਨਿਦਾਘ' ਤੇ 'ਵਰਸ਼ਾ' ਵੀ ਹਨ।

ਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਮਾਨਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ षਡ੍ਜ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਕਲ੍ਪੇ ਤੁ षੋਡਸ਼ੇ ।। ੨੧.

'ਸ਼ਰਦ' ਤੇ 'ਹੇਮੰਤ'—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਲਵੇਂ ਕਲਪ '਷ੜਜ' ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋਏ।

ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ षਡਭਿਃ ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਤੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ षਡ੍ਜਃ ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੂਦਧਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੨੧.

ਉਹ ਛੇ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, '਷ੜਜ' ਸੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪੋ ਮਾਰ੍ਜਾਲੀਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਮਾਰ੍ਜ੍ਜਾਲੀਯਂ ਤੁ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਕਲ੍ਪਯਤ੍ ।। ੨੧.

ਫਿਰ ਸਤਾਰਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮਾਰਜਾਲੀਯ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮਾਰਜਾਲੀਯ' ਉਹ ਕਰਤਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੋ ਨਾਮ ਕਲ੍ਪੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੋ ਨਾਮ ਸ੍ਵਰੋ ਧੈਵਤਪੂਜਿਤਃ । ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਮਧ੍ਯਮੋ ਵੈ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ ।। ੨੧.

ਅਠਾਰਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮੱਧਯਮ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਮੱਧਯਮ' ਸੁਰ, ਜੋ 'ਧੈਵਤ' ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਤਤਸ੍ਤ੍ਵੇਕੋਨਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਕਲ੍ਪੋ ਵੈਰਾਜਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵੈਰਾਜੋ ਯਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ੍ ਮੁਨੁਰ੍ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਃ ।। ੨੧.

ਉਨੀਵਾਂ ਕਲਪ 'ਵੈਰਾਜਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ 'ਵੈਰਾਜ', ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਦਧੀਚਿਰ੍ਨ੍ਨਾਮ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਮਹਾਤੇਜਾ ਬਭੂਵ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੧.

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮ ਵਾਲਾ, 'ਦਧੀਚ' ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣਿਆ, ਵੱਡੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਇਆ।

ਅਕਾਮਯਤ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਯਜਮਾਨਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਜ੍ਞੇ ਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦਧੀਚਿਨਃ ।। ੨੧.

ਗਾਯਤਰੀ ਨੇ ਯਜਮਾਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਸੁਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਦਧੀਚ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਤਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਨਿषਾਦਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤੁ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਪ੍ਰਭਵਂ ਤਦਾ। ਵਿਰਰਾਮ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਨਿषਾਦਸ੍ਤੁ ਤਪੋऽਤਪਤ੍ ।। ੨੧.

ਫਿਰ ਵੀਹਵਾਂ ਕਲਪ 'ਨਿਸ਼ਾਦ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੇ ਤਪ ਕਰਿਆ।

ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਨਿਰਾਹਾਰੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਤਮੁਵਾਚ ਮਹਾਂਤੇਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੨੧.

ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਯ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ, ਬਿਨਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਂ ਤਪੋਗ੍ਲਾਨਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਿਤਮ੍। ਨਿषੀਦੇਤ੍ਯਬ੍ਰਵੀਦੇਨਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਿਤਾਮਹਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿषਾਦਃ ਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸ ਨਿषਾਦਵਾਨ੍ ।। ੨੧.

ਉੱਚੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਪ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਬੈਠ ਜਾ'; ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਨਿਸ਼ਾਦ' ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਸੁਰ 'ਨਿਸ਼ਾਦਵਾਨ' ਹੋ ਗਿਆ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਞ੍ਚਮੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ ।। ੨੧.

ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਕਲਪ ਪੰਜਵਾਂ ਕਲਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਣ, ਸਮਾਣ, ਉਦਾਣ ਤੇ ਵਿਆਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸਮਾਃ। ਤੈਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਥਵਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰਿष੍ਟੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੧.

ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਿਗਤੈਰ੍ਗੀਤਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ। ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੨੧.

ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕਲਪ ਬਣਿਆ।

ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮੇਘਵਾਹਨਃ। ਯਤ੍ਰ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਮੇਘੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਅਵਹਤ੍ ਕृਤ੍ਤਿਵਾਸਸਮ੍ ।। ੨੧.

ਬਾਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮੇਘਵਾਹਨ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਮੇਘ ਬਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਚਮੜੀਆਂ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਠਾਇਆ।

ਤਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਮਾਨਸ੍ਯ ਭਾਰਾਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਮੁਖਾਤ੍। ਨਿਰ੍ਜਗਾਮ ਮਹਾਕਾਯਃ ਕਾਲੋ ਲੋਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਃ। ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਪਠ੍ਯਤੇ ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵੈ ਕਸ਼੍ਯਪਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਉਹ ਭਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਲ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਕਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਚਿਤਿਸ਼੍ਚ ਮਿਥੁਨਞ੍ਚ ਤੌ ।। ੨੧.

ਤੇਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਚਿੰਤਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਚਿਤਿ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਚਿਨ੍ਤਕਃ ਸੋ ਵੈ ਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ।। ੨੧.

ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਉਪਜੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਲਪ 'ਚਿੰਤਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹ੍ਯਾਕੂਤਿਃ ਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਆਕੂਤਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੨੧.

ਚੌਵੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਆਕੂਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕੂਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਥਾਕੂਤਿਂ ਯਸ੍ਮਾਦਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਞੇਯ ਆਕੂਤਿਃ ਕਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ 'ਆਕੂਤੀ' ਕਲਪ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੧.

ਪੱਚਵੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮਸ੍ਯ ਮਨਸ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵੈ ਸਮਾਸੇਨ ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਗਿਆਨ ਉਪਜਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਮਨ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਦੇਵੀ ਚ ਸ਼ਾਙ੍ਕਰੀ ਨਾਮ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੧.

ਛੱਬੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮਨਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਚਿਨ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਰष੍ਟੁਕਾਮਸ੍ਯ ਵੈ ਤਦਾ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਸਮ੍ਭਵਨਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਸਮ੍ਭਵਨਾਦ੍ਭਾਵਨਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਭਵਨ-ਸੰਭਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਭਾਵੋ ਵੈ ਕਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮਪਦ੍ਯਤ ।। ੨੧.

ਸਤਾਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਭਾਵ' ਕਲਪ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਸ੍ਰष੍ਟੁਕਾਮਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤੁ ਪਰਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੨੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਧਿਆਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਸਮਾਵृਤਃ । ਭੁਵਨ੍ਦਿਵਞ੍ਚਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਸ ਮਹਾਵਪੁਃ ।। ੨੧.

ਅੱਗ ਗੋਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਜ੍ਯੋਤਿਮਣ੍ਡਲੇ। ਆਵਿष੍ਟਯਾ ਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।। ੨੧.

ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਚਾਨਣ ਦਾ ਗੋਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਨੇ ਉਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।