ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਯਂ ਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਕਲ੍ਪੋ ਵਾਰਾਹਃ ਸ ਤੁ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਨਵਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ।। ੨੧.

ਹੁਣ ਜੋ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਇੰਭੂ ਆਦਿ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹਨ।

ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਰਾਹਕਲ੍ਪੋਯਂ ਨਾਮਤਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਦ੍ਦੇਵੋ ਵਰਾਹ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੨੧.

ਇਸ ਕਲਪ ਨੂੰ 'ਵਾਰਾਹ' ਨਾਂ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ 'ਵਰਾਹ' ਕਿਉਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸ।

ਕੋ ਵਾ ਵਰਾਹੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਕਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਃ। ਵਰਾਹਃ ਕਥਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਏਤਦਿਚ੍ਛਾਮ ਵੇਦਿਤੁਮ੍ ।। ੨੧.

ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਉਹਦੀ ਸੁਰਤ ਕੀਹ ਹੈ? ਵਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

ਵਰਾਹਸ੍ਤੁ ਯਥੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਚ ਕਲ੍ਪਿਤਃ। ਵਾਰਾਹਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਃ ਕਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਚ ਯਾ ।। ੨੧.

ਵਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮੇ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਕਲਪ ਨੂੰ 'ਵਾਰਾਹ' ਕਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, 'ਕਲਪ' ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ ਤੇ ਉਹਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ—

ਕਲ੍ਪਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਯ ਚ ਕਲ੍ਪਿਤਮ੍। ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।। ੨੧.

ਕਲਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਫਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

ਭਵਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਲੋਕਾਦੌ ਪ੍ਰਥਿਤਃ ਪੁਰਾ। ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨਤ੍ਰ ਹ੍ਯਾਨਨ੍ਦਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।। ੨੧.

ਭਵ ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਿਦਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾ ਦਿਵ੍ਯਸਮ੍ਭਵਮ੍। ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੁਵਃ ਕਲ੍ਪਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੧.

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਵਯ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਦਿਵਯ ਮੂਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕਲਪ 'ਭੁਵ' ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜਾ 'ਤਪ' ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਂਚਮੋ ਰਮ੍ਭ ਏਵ ਚ। ऋਤੁਕਲ੍ਪਸ੍ਤਥਾ षष੍ਠਃ ਸਪ੍ਤਮਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਤੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਚੌਥਾ ਕਲਪ 'ਭਵ' ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ 'ਰੰਭਾ' ਹੈ। ਛੇਵਾਂ 'ਰਿਤੁ' ਕਲਪ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ 'ਕ੍ਰਤੁ' ਕਲਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟਮਸ੍ਤੁ ਭਵੇਦ੍ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਨਵਮੋ ਹਵ੍ਯਵਹਨਃ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੋ ਦਸ਼ਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਭੁਵਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਦਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਅੱਠਵਾਂ ਕਲਪ 'ਵਹਨਿ' ਹੈ, ਨੌਂਵਾਂ 'ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ' ਹੈ। ਦਸਵਾਂ ਕਲਪ 'ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ' ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ 'ਭੁਵਸ' ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ਼ਿਕੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕੁਸ਼ਿਕਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਸ੍ਤੁ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਯਤ੍ਰ ਵੈ ਸ੍ਵਰਃ। ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਨਾਦੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਚੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੨੧.

ਬਾਰਵਾਂ ਕਲਪ 'ਉਸ਼ਿਕ' ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰਵਾਂ 'ਕੁਸ਼ਿਕ' ਹੈ। ਚੌਦਵਾਂ 'ਗੰਧਰਵ' ਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ऋषਭਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਂਚਦਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ऋषਯੋ ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭੂਤਾਃ ਸ੍ਵਰੋ ਲੋਕਮਨੋਹਰਃ ।। ੨੧.

ਪੰਦਰਵਾਂ ਕਲਪ '਋ਸ਼ਭ' ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

षਡ੍ਜਸ੍ਤੁ षੋਡਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਃ षਡ੍ਜਨਾ ਯਤ੍ਰ ਚਰ੍षਯਃ। ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਵਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਿਦਾਘੋ ਵਰ੍ष ਏਵ ਚ ।। ੨੧.

ਸੋਲਵਾਂ ਕਲਪ '਷ੜਜ' ਹੈ, ਜਿਥੇ ਛੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ 'ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ', 'ਵਸੰਤ', 'ਨਿਦਾਘ' ਤੇ 'ਵਰਸ਼ਾ' ਵੀ ਹਨ।

ਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਮਾਨਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ षਡ੍ਜ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਕਲ੍ਪੇ ਤੁ षੋਡਸ਼ੇ ।। ੨੧.

'ਸ਼ਰਦ' ਤੇ 'ਹੇਮੰਤ'—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਲਵੇਂ ਕਲਪ '਷ੜਜ' ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋਏ।

ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ षਡਭਿਃ ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਤੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ षਡ੍ਜਃ ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੂਦਧਿਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੨੧.

ਉਹ ਛੇ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, '਷ੜਜ' ਸੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪੋ ਮਾਰ੍ਜਾਲੀਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਮਾਰ੍ਜ੍ਜਾਲੀਯਂ ਤੁ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਕਲ੍ਪਯਤ੍ ।। ੨੧.

ਫਿਰ ਸਤਾਰਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮਾਰਜਾਲੀਯ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮਾਰਜਾਲੀਯ' ਉਹ ਕਰਤਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੋ ਨਾਮ ਕਲ੍ਪੋऽष੍ਟਾਦਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੋ ਨਾਮ ਸ੍ਵਰੋ ਧੈਵਤਪੂਜਿਤਃ । ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਮਧ੍ਯਮੋ ਵੈ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ ।। ੨੧.

ਅਠਾਰਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮੱਧਯਮ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਮੱਧਯਮ' ਸੁਰ, ਜੋ 'ਧੈਵਤ' ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਤਤਸ੍ਤ੍ਵੇਕੋਨਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਕਲ੍ਪੋ ਵੈਰਾਜਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵੈਰਾਜੋ ਯਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ੍ ਮੁਨੁਰ੍ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਃ ।। ੨੧.

ਉਨੀਵਾਂ ਕਲਪ 'ਵੈਰਾਜਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ 'ਵੈਰਾਜ', ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਦਧੀਚਿਰ੍ਨ੍ਨਾਮ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਮਹਾਤੇਜਾ ਬਭੂਵ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੧.

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮ ਵਾਲਾ, 'ਦਧੀਚ' ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣਿਆ, ਵੱਡੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਇਆ।

ਅਕਾਮਯਤ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਯਜਮਾਨਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਜ੍ਞੇ ਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦਧੀਚਿਨਃ ।। ੨੧.

ਗਾਯਤਰੀ ਨੇ ਯਜਮਾਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਸੁਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਦਧੀਚ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਤਤੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਨਿषਾਦਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤੁ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਪ੍ਰਭਵਂ ਤਦਾ। ਵਿਰਰਾਮ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਨਿषਾਦਸ੍ਤੁ ਤਪੋऽਤਪਤ੍ ।। ੨੧.

ਫਿਰ ਵੀਹਵਾਂ ਕਲਪ 'ਨਿਸ਼ਾਦ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੇ ਤਪ ਕਰਿਆ।

ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਨਿਰਾਹਾਰੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਤਮੁਵਾਚ ਮਹਾਂਤੇਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੨੧.

ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਯ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ, ਬਿਨਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਂ ਤਪੋਗ੍ਲਾਨਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਿਤਮ੍। ਨਿषੀਦੇਤ੍ਯਬ੍ਰਵੀਦੇਨਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਿਤਾਮਹਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿषਾਦਃ ਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸ ਨਿषਾਦਵਾਨ੍ ।। ੨੧.

ਉੱਚੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਪ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਬੈਠ ਜਾ'; ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਨਿਸ਼ਾਦ' ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਸੁਰ 'ਨਿਸ਼ਾਦਵਾਨ' ਹੋ ਗਿਆ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਞ੍ਚਮੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ ।। ੨੧.

ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਕਲਪ ਪੰਜਵਾਂ ਕਲਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਣ, ਸਮਾਣ, ਉਦਾਣ ਤੇ ਵਿਆਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸਮਾਃ। ਤੈਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਥਵਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰਿष੍ਟੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੧.

ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਿਗਤੈਰ੍ਗੀਤਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ। ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੨੧.

ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕਲਪ ਬਣਿਆ।

ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮੇਘਵਾਹਨਃ। ਯਤ੍ਰ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਮੇਘੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਅਵਹਤ੍ ਕृਤ੍ਤਿਵਾਸਸਮ੍ ।। ੨੧.

ਬਾਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮੇਘਵਾਹਨ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਮੇਘ ਬਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਚਮੜੀਆਂ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਠਾਇਆ।

ਤਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਮਾਨਸ੍ਯ ਭਾਰਾਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਮੁਖਾਤ੍। ਨਿਰ੍ਜਗਾਮ ਮਹਾਕਾਯਃ ਕਾਲੋ ਲੋਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਃ। ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਪਠ੍ਯਤੇ ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵੈ ਕਸ਼੍ਯਪਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਉਹ ਭਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਲ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਕਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਚਿਤਿਸ਼੍ਚ ਮਿਥੁਨਞ੍ਚ ਤੌ ।। ੨੧.

ਤੇਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਚਿੰਤਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਚਿਤਿ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਚਿਨ੍ਤਕਃ ਸੋ ਵੈ ਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ।। ੨੧.

ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਉਪਜੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਲਪ 'ਚਿੰਤਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ।