ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਉष੍ਠ੍ਰਾ ਵਾ ਰਾਸਭਾ ਵਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵ੍ਪਰੇ ਰਥੇऽਸ਼ੁਭਾਃ। ਯਸ੍ਯ ਸੋਪਿ ਨ ਜੀਵੇਤ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਭਿਮੁਖੋ ਗਤਃ ।। ੧੯.

ਜੇ ਕੋਈ ਉੱਠ ਜਾਂ ਗਧੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੇਖੇ, ਚਾਹੇ ਆਪਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ।

ਦ੍ਵੇ ਚਾਤ੍ਰ ਪਰਮੇऽਰਿष੍ਟੇ ਏਤਦ੍ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਭਵੇਤ੍। ਘੋषਂ ਨ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਣੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਨ੍ਨੇਤ੍ਰੇ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੯.

ਇੱਥੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ: ਜੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਆਵੇ ਜਾਂ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇਯੋ ਨਿਪਤੇਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦ੍ਵਾਰਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਨ ਚੋਤਿष੍ਠਤਿ ਯਃ ਸ਼੍ਵਬ੍ਰਾਤ੍ਤਦਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੧੯.

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਾ ਚ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਨ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਰਕ੍ਤਾ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾ। ਮੁਖਸ੍ਯ ਚੋष੍ਮਾ ਮੁषਿਰਾ ਚ ਨਾਭਿਰਤ੍ਯੁष੍ਣਮੂਤ੍ਰੋ ਵਿषਮਸ੍ਥ ਏਵ ।। ੧੯.

ਉਪਰ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਗਰਮਾਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਦਿਵਾ ਵਾ ਯਤਿ ਵਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਯੋऽਭਿਹਨ੍ਯਤੇ। ਤਂ ਪਸ਼੍ਯੇਦਥ ਹਨ੍ਤਾਰਂ ਸ ਹਤਸ੍ਤੁ ਨ ਜੀਵਤਿ ।। ੧੯.

ਚਾਹੇ ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਮਾਨਵਃ। ਸ੍ਮृਤਿਂ ਨੋਪਲਭੇਚ੍ਚਾਪਿ ਤਦਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੧੯.

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਵਰਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸ੍ਵਕਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮਾਨਵਃ। ਰਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਮਪਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੁਰੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੧੯.

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਰਿष੍ਟਸੂਚਿਤੇ ਦੇਹੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲ ਉਪਾਗਤੇ। ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਯਵਿषਾਦਞ੍ਚ ਉਦ੍ਗਚ੍ਛੇਦੂਭੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੧੯.

ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿਲੋਂ ਨਿੜਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵੋਦੀਚੀਂ ਦਿਸ਼ਂ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵੈ ਸ਼ੁਚਿਃ। ਸਮੇऽਤਿਸ੍ਥਾਵਰੇ ਦੇਸ਼ੇ ਵਿਵਿਕ੍ਤੇ ਜਨਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤੇ ।। ੧੯.

ਚਾਹੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸਾਫ਼, ਸਮਤਲ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਦਙ੍ਮੁਖਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਵਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਾਚਾਨ੍ਤ ਏਵ ਚ। ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕੋਪਨਿਵਿष੍ਟਸ਼੍ਚ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਸਮਕਾਯਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਧਾਰ੍ਯੇਨ੍ਨਾਵਲੋਕਯੇਤ੍ ।। ੧੯.

ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ।

ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਵਾਤਸ੍ਯੋ ਨੇਙ੍ਗਤੇ ਸੋਪਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਪ੍ਰਾਗੁਦਕ੍ਪ੍ਰਵਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍ ।। ੧੯.

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦੀਵਾ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਹੀ ਉਪਮਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਜੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜੋਗ ਕਰੇ।

ਪ੍ਰਾਣੇ ਚ ਰਮਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੋਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇ ਤਥਾ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਮਨਸਿ ਬੁਦ੍ਧੌ ਚ ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ਼ਸਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਨ ਤਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾਯੋਗਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੯.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ, ਕੰਨਾਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ; ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ।

ਕਾਲਘਰ੍ਮਝ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਮੂਹ़ਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਯੋਗਧਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੯.

ਸਮਾਂ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਬਾਰਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ—ਇਹੀ ਜੋਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ਤਮष੍ਟ ਸ਼ਤਂ ਵਾਪਿ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਨ ਤਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾਯੋਗਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ।। ੧੯.

ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੌ ਜਾਂ ਸੌ-ਅਠ ਵਾਰੀ ਟਿਕਾਓ; ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ।

ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਾਪੂਰਯੇਦ੍ਦੇਹਮੋਙ੍ਕਾਰੇਣ ਸਮਾਹਿਤਃ। ਅਥੋਙ੍ਕਾਰਮਯੋ ਯੋਗੀ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰੇਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰੀ ਭਵੇਤ੍ । ੧੯.

ਫਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਓਂ ਨਾਲ ਭਰੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਓਂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਜੋਗੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਓਙ੍ਕਾਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਏष ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਞ੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਸ੍ਵਰਮ੍ ।। ੨੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਓਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲਕੜਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਇਹ ਅੱਖਰ ਸੁਰ ਨਾਲ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਮਾ ਵੈਦ੍ਯੁਤੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤਾਮਸੀ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤृਤੀਯਾ ਨਿਰ੍ਗੁਣੀ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਮਕ੍ਸ਼ਰਗਾਮਿਨੀਮ੍ ।। ੨੦.

ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਰਾ 'ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ 'ਤਾਮਸ' ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜੀ 'ਗੁਣ ਰਹਿਤ' ਜਾਣੋ, ਜੋ ਅਮਰ ਅੱਖਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੀਤਿ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਗਾਨ੍ਧਾਰਸ੍ਵਰਸਮ੍ਭਵਾ। ਪਿਪੀਲਿਕਾਸਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਦ੍ਨਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੨੦.

ਇਹ 'ਗੰਧਰਵੀ' ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਪੀੜੀ ਦੇ ਛੂਹਣ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਜਦੋਂ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਰ੍ਵਾਤਿ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ । ਤਥੋਙ੍ਕਾਰਮਯੋ ਯੋਗੀ ਹ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰੀ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੦.

ਜਦੋਂ ਓਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਓਂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਜੋਗੀ ਅਮਰ ਅਮਰਤਾ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਵੋ ਧਨੁਃ ਸ਼ਰੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇਨ ਚੇਦ੍ਵਧ੍ਯਂ ਸ਼ਰਵਤ੍ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੨੦.

ਓਂ ਧਨੁ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਤੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲਕੜਨ ਹੈ; ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਜੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਗੁਹਾਯਾਂ ਨਿਹਿਤਂ ਪਦਮ੍। ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋऽਗ੍ਨਯਃ। ਵਿष੍ਣੁਕ੍ਰਮਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ऋਕ੍ਸਾਮਾਨਿ ਯਜੂਂषਿ ਚ ।। ੨੦.

ਓਂ, ਇਕ-ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰਵੋਚ ਪਦ ਹੈ; ਓਂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ, ਤੇ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ।

ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਚਤਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ। ਤਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਯੋ ਯੋਗੀ ਤਸ੍ਯ ਸਾਲੋਕ੍ਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੨੦.

ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਮਾਪ ਪੂਰੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਜੋ ਜੋਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰੋ ਜ੍ਞੇਯ ਉਕਾਰਃ ਸ੍ਵਰਿਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਮਕਾਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਲੁਤੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੨੦.

'ਅ' ਅੱਖਰ ਛੋਟਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 'ਉ' ਮੱਧਮ ਹੈ, 'ਮ' ਲੰਮਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਥ ਭੂਰ੍ਲੋਕ ਉਕਾਰੋ ਭੁਵਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋ ਮਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਲ੍ਲੋਕਸ਼੍ਚ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੨੦.

'ਅ' ਭੂਲੋਕ ਹੈ, 'ਉ' ਭੁਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਮ' ਸਵਰਗਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਓਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋ ਲੋਕਾਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਿष੍ਟਪਮ੍। ਭੁਵਨਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਤਤ੍ਪਦਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੦.

'ਓਂ' ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਤ੍ਰਾਪਦਂ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕੋ ਹ੍ਯਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਵਂ ਪਦਮ੍। ਏਵਨ੍ਧ੍ਯਾਨਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਤਤ੍ਪਦਂ ਸਮੁਪਾਸਤੇ ।। ੨੦.

ਮਾਪ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਰੁਦਰ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪਦ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਯਾਨਰਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਮਮਾਤ੍ਰਂ ਹਿ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਉਪਾਸ੍ਯਂ ਹਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਪਦਮਿਚ੍ਛਤਾ ।। ੨੦.

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਦ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹृਸ੍ਵਾ ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤਤੋ ਦੀਰ੍ਘਾ ਤ੍ਵਨਨ੍ਤਰਮ੍। ਤਤਃ ਪ੍ਲੁਤਵਤੀ ਚੈਵ ਤृਤੀਯਾ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੨੦.

ਪਹਿਲੀ ਮਾਪ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਲੰਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ, ਜੋ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਯਾਵਚ੍ਚੈਵ ਤੁ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਵਦੇਵ ਹਿ ।। ੨੦.

ਇਹ ਮਾਪਾਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਰਮਵਾਰ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।