ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਤਿਥ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਯਜ੍ਞੇषੁ ਨ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਯੋਗਵਿਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍। ਏਵਂ ਹ੍ਯਹਿਂਸਕੋ ਯੋਗੀ ਭਵੇਦਿਤਿ ਵਿਚਾਰਣਾ ।। ੧੬.

ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿਥੀ ਸਤਕਾਰ ਜਾਂ ਸ੍ਰਾਧ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਐਸਾ ਕਰਕੇ, ਯੋਗੀ ਅਹਿੰਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਹ੍ਨੌ ਵਿਧੂਮੇ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਰੇ ਸਰ੍ਵृਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੁਕ੍ਤਵਜ੍ਜਨੇ। ਵਿਚਰੇਨ੍ਮਤਿਮਾਨ੍ ਯੋਗੀ ਨ ਤੁ ਤੇष੍ਵੇਵ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੧੬.

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਧੂੰਏ ਜਾਂ ਅੰਗਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ।

ਯਥੈਵਮਵਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪਰਿਭਵਨ੍ਤਿ ਚ। ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਚਰੇਦ੍ਭੈਕ੍ਸ਼ਂ ਸਤਾਂ ਧਰ੍ਮਮਦੂषਯਨ੍ ।। ੧੬.

ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਲੋਕ ਤੋੜਦੇ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੀਖ ਮੰਗੇ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੇ।

ਭੈਕ੍ਸ਼ਂ ਚਰੇਦ੍ਗृਹਸ੍ਥੇषੁ ਯਥਾਚਾਰਗृਹੇषੁ ਚ। ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਤੁ ਪਰਮਾ ਚੇਯਂ ਵृਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਉਸਨੂੰ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗृਹਸ੍ਥੇषੁ ਸ਼ਾਲੀਨੇषੁ ਚਰੇਦ੍‌ਦ੍ਵਿਜਃ। ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨੇषੁ ਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੇषੁ ਮਹਾਤ੍ਮਸੁ ।। ੧੬.

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਭੀਖ ਮੰਗੇ ਜੋ ਸੁੱਚੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਸਿਆਣੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਦੁष੍ਟਪਤਿਤੇषੁ ਚ। ਭੈਕ੍ਸ਼ਚਰ੍ਯਾ ਵਿਵਰ੍ਣੇषੁ ਜਘਨ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਭੀਖ ਮੰਗੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਗਲਤ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭੈਕ੍ਸ਼ਂ ਯਵਾਗੂਂ ਤਕ੍ਰਂ ਵਾ ਪਯੋ ਯਾਵਕਮੇਵ ਚ। ਫਲ਼ਮੂਲਂ ਵਿਪਵ੍ਕਂ ਵਾ ਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋਪਿ ਵਾ ।। ੧੬.

ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੀਖ ਵਿਚ ਜੌ ਦੀ ਖੀਰ, ਛਾਛ, ਦੂਧ, ਜੌ, ਫਲ, ਮੂਲ, ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਪੀਠੀ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਿਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ। ਆਹਾਰਾਸ੍ਤੇषੁ ਸਿਦ੍ਧੇषੁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਭੈਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੬.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਦੋਂ ਭੀਖ ਸੁੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਬ੍ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਯਃ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ। ਨ੍ਯਾਯਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਭਿਕ੍ਸ਼ੇਤ ਸ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਦੀ, ਜੋ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੀਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗਿਨਾਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਏਕਂ ਦ੍ਵੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋ ਵਾ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੧੬.

ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਞ੍ਚ ਅਲੋਭਸ੍ਤ੍ਯਾਗ ਏਵ ਚ। ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਚੈਵ ਭਿਕ੍ਸ਼ੂਣਾਮਹਿਂਸਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਿਤਾ ।। ੧੬.

ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਤਿਆਗ, ਵਰਤ, ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਸੱਚੀ ਨਿਭਾਉ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਿਖਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇਮ ਹਨ।

ਅਕ੍ਰੋਧੋ ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਸ਼ੌਚਮਾਹਾਰਲਾਘਵਮ੍। ਨਿਤ੍ਯਂਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਨਿਯਮਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੧੬.

ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁੱਚਤਾ, ਘੱਟ ਖਾਣਾ ਤੇ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੇਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬੀਚਯੋਨਿਰ੍ਗੁਣਵਪੁਰ੍ਬਦ੍ਧਃ ਕਰ੍ਮਭਿਰੇਵ ਚ। ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਪ ਇਵਾਰਣ੍ਯੇ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੧੬.

ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਵਾਚਿਰਾਦੇਵਾਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨੇਵ ਨਿਵਾਰਿਤਃ। ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਦਗ੍ਧਬੀਚੋ ਹ੍ਯਕਲ੍ਮषਃ। ਵਿਮੁਕ੍ਤਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੧੬.

ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਬੀਜ ਸੁੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦੈਸ੍ਤੁਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤੁ ਯਜ੍ਞੇ ਜਪ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਮਾਹੁਰਗ੍ਰਯਮ੍। ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਧਯਾਨਂ ਸਙ੍ਗਰਾਗਵ੍ਯਪੇਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਃ ।। ੧੬.

ਵੇਦ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਮਃ ਸ਼ਮਃ ਸਤ੍ਯਮਕਲ੍ਮषਤ੍ਵਂ ਮੌਨਂ ਚ ਭੂਤੇष੍ਵਖਿਲੇष੍ਵਥਾਰ੍ਜ੍ਜਵਮ੍। ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਤਥਾਰ੍ਜ੍ਜਵਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ।। ੧੬.

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸਮਾਹਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋऽਪ੍ਰਮਾਦੀ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਰਤਿਰ੍ਜੀਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਸਮਾਪ੍ਨੁਯੁਰ੍ਯੋਗਮਿਮਂ ਮਹਾਧਿਯੋ ਮਹਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾਮਲਾਃ ।। ੧੬.

ਜੋ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ, ਸਾਵਧਾਨ, ਸੁੱਚੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਆਸ਼੍ਰਮਤ੍ਰਯਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਸ਼੍ਰਮਮ੍। ਅਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੧੭.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਗੁਰੂਂਚੈਵ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍। ਸਾਰਭੂਤਮੁਪਾਸੀਤ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਜ੍ਜ੍ਞੇਯ ਸਾਧਕਮ੍ ।। ੧੭.

ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰੇ, ਤੇ ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਾਰ ਲੱਭ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤਿ ਯਸ੍ਤੁषਿਤਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ । ਅਪਿ ਕਲ੍ਪਸਹਸ੍ਰਾਯੁਰ੍ਨ੍ਨੈਵ ਜ੍ਞੇਯਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੧੭.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ', ਉਹ ਚਾਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੁਗ ਵੀ ਜੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।

ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋ ਜਿਤਕੋਧੋ ਲਘ੍ਵਾਹਾਰੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਪਿਧਾਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਧ੍ਯਾਨੇ ਹ੍ਯੇਵਂ ਮਨੋ ਦਧੇਤ੍ ।। ੧੭.

ਜਿਸ ਨੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗੁੱਸੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦੇਵੇ।

ਸ਼ੂਨ੍ਯੇष੍ਵੇਵਾਵਕਾਸ਼ੇषੁ ਗੁਹਾਸੁ ਚਵਨੇ ਤਥਾ। ਨਦੀਨਾਂ ਪੁਲਿਨੇ ਚੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੧੭.

ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਾਗ੍ਦਣ੍ਡਃ ਕਰ੍ਮਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਮਨੋਦਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ। ਯਸ੍ਯੈਤੇ ਨਿਯਤਾ ਦਣ੍ਡਾਃ ਸ ਤ੍ਰਿਦਣ੍ਡੀ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੧੭.

ਬੋਲੀ, ਕਰਤੂਤ ਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਰੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵਸ੍ਥਿਤੋ ਧ੍ਯਾਨਰਤਿਰ੍ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇ ਹਿਤ੍ਯ ਚ ਕਰ੍ਮਣੀ ਉਭੇ । ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਵਿਮੁਚ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤੋ ਨ ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਵਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ ।। ੧੭.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ, ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ।

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਪਰਮਾਸ਼੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਥਨਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵਾਯੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ 'ਉੱਚੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ' ਨਾਮਕ ਸਤਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਤੀਨਾਮਿਹ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍। ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਾਨ੍ਯਕਾਮਕृਤਾਨਿ ਤੁ। ਅਥ ਕਾਮਕृਤੇਪ੍ਯਾਹੁਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਧਰ੍ਮਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੧੮.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਇਥੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਕੰਮ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਨ ਬੁੱਝ ਕੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਪਾਪਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਙ੍ਮਨਃਕਾਯਸਮ੍ਭਵਮ੍। ਸਤਤਂ ਹਿਦਿਵਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਯੇਨੇਦਂ ਬਧ੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍ ।। ੧੮.

ਪਾਪ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਹ ਜਗਤ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨ ਚਾਪ੍ਯੇष ਤਿष੍ਠ ਤੀਤਿਪਰਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ। ਕ੍ਸ਼ਣਮੇਵ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਨ੍ਤੁ ਆਯੁषਸ੍ਤੁ ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍ ।। ੧੮.

ਨਾ ਤਾਂ ਕਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਵਾਣੀ ਇਹੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭਵੇਦ੍ਧੀਰੋऽਪ੍ਰਮਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਯੋਗੋ ਹਿ ਪਰਮਂ ਬਲਮ੍। ਨ ਹਿ ਯੋਗਾਤ੍ਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਰਾਣਾਮਿਹ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਗਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਣਃ ।। ੧੮.

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਜੋਗ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।