ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯੋऽਪਾਨੋऽਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਅਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਥਾਪਾਨਂ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਜੀਵਿਤਮੇਵ ਚ ।। ੧੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਾਨ ਬਾਹਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਾਨ ਵੀ; ਮੌਤ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ।

ਅਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਵਸ੍ਤਥਾ। ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਿਰਨ੍ਨੇਨ ਚੇष੍ਯਤੇ। ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਤੇਨ ਭੂਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਨ੍ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੫.

ਅੰਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਅੰਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਦੇਵਾਗ੍ਨੌ ਹੁਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਦੇਵਦਾਨਵਾਃ। ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਮੇਵ ਹਿ ।। ੧੫.

ਜੋ ਅੰਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ ਤੇ ਪਿਸਾਚ—all ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵਾਯੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤਯੋਗੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ 'ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ' ਨਾਮ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।

ਅਤ ਊਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਯਦਨੁष੍ਠਾਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਹਿ ਚਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੧੬.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਪਣਾਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਕਾਰ੍ਥੀ ਤੁ ਸ਼ੌਚਾਨਾਂ ਮੁਨੀਨਾਮੁਤ੍ਤਮਂ ਪਦਮ੍ । ਯਸ੍ਤੁ ਤੇष੍ਵਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਨ੍ਨਾਵਸੀਦਤਿ ।। ੧੬.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।

ਮਾਨਾਵਮਾਨੌ ਦ੍ਵੋਵੇਤੌ ਤਾਵੇਵਾਹੁਰ੍ਵਿषਾਮृਤੇ । ਅਵਮਾਨਂ ਵਿषਂ ਤਤ੍ਰ ਮਾਨਨ੍ਤ੍ਵਮृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਤੇष੍ਵਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਨ੍ਨਾਵਸੀਦਤਿ । ਗੁਰੋਃ ਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਵਸੇਤ੍ ।। ੧੬.

ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਹੇ।

ਨਿਯਮੇष੍ਵਪ੍ਰਮਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਯਮੇषੁ ਚ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨੁਜ੍ਞਾਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਨਾਗਮਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਅਵਿਰੋਧੇਨ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍ ।। ੧੬.

ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ। ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰੋ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰੋ।

ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਪੂਤਂ ਵ੍ਰਜੇਨ੍ਮਾਰ੍ਗਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਂ ਜਲਂ ਪਿਬੇਤ੍। ਸਤ੍ਯਪੂਤਾਂ ਵਦੇਦ੍ਵਾਣੀਮਿਤਿ ਧਰ੍ਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮ੍ ।। ੧੬.

ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਰਸਤਾ ਚੱਲੋ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ ਪਾਣੀ ਪੀਓ, ਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਬੋਲੋ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

ਆਤਿਥ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਯਜ੍ਞੇषੁ ਨ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਯੋਗਵਿਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍। ਏਵਂ ਹ੍ਯਹਿਂਸਕੋ ਯੋਗੀ ਭਵੇਦਿਤਿ ਵਿਚਾਰਣਾ ।। ੧੬.

ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿਥੀ ਸਤਕਾਰ ਜਾਂ ਸ੍ਰਾਧ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਐਸਾ ਕਰਕੇ, ਯੋਗੀ ਅਹਿੰਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਹ੍ਨੌ ਵਿਧੂਮੇ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਰੇ ਸਰ੍ਵृਸ੍ਮਿਨ੍ ਭੁਕ੍ਤਵਜ੍ਜਨੇ। ਵਿਚਰੇਨ੍ਮਤਿਮਾਨ੍ ਯੋਗੀ ਨ ਤੁ ਤੇष੍ਵੇਵ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੧੬.

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਧੂੰਏ ਜਾਂ ਅੰਗਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ।

ਯਥੈਵਮਵਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪਰਿਭਵਨ੍ਤਿ ਚ। ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਚਰੇਦ੍ਭੈਕ੍ਸ਼ਂ ਸਤਾਂ ਧਰ੍ਮਮਦੂषਯਨ੍ ।। ੧੬.

ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਲੋਕ ਤੋੜਦੇ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੀਖ ਮੰਗੇ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੇ।

ਭੈਕ੍ਸ਼ਂ ਚਰੇਦ੍ਗृਹਸ੍ਥੇषੁ ਯਥਾਚਾਰਗृਹੇषੁ ਚ। ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਤੁ ਪਰਮਾ ਚੇਯਂ ਵृਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਉਸਨੂੰ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗृਹਸ੍ਥੇषੁ ਸ਼ਾਲੀਨੇषੁ ਚਰੇਦ੍‌ਦ੍ਵਿਜਃ। ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨੇषੁ ਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੇषੁ ਮਹਾਤ੍ਮਸੁ ।। ੧੬.

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਭੀਖ ਮੰਗੇ ਜੋ ਸੁੱਚੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਸਿਆਣੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਦੁष੍ਟਪਤਿਤੇषੁ ਚ। ਭੈਕ੍ਸ਼ਚਰ੍ਯਾ ਵਿਵਰ੍ਣੇषੁ ਜਘਨ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਭੀਖ ਮੰਗੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਗਲਤ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭੈਕ੍ਸ਼ਂ ਯਵਾਗੂਂ ਤਕ੍ਰਂ ਵਾ ਪਯੋ ਯਾਵਕਮੇਵ ਚ। ਫਲ਼ਮੂਲਂ ਵਿਪਵ੍ਕਂ ਵਾ ਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋਪਿ ਵਾ ।। ੧੬.

ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੀਖ ਵਿਚ ਜੌ ਦੀ ਖੀਰ, ਛਾਛ, ਦੂਧ, ਜੌ, ਫਲ, ਮੂਲ, ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਪੀਠੀ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਿਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ। ਆਹਾਰਾਸ੍ਤੇषੁ ਸਿਦ੍ਧੇषੁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਭੈਕ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੬.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਦੋਂ ਭੀਖ ਸੁੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਬ੍ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਯਃ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ। ਨ੍ਯਾਯਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਭਿਕ੍ਸ਼ੇਤ ਸ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਦੀ, ਜੋ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੀਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗਿਨਾਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਏਕਂ ਦ੍ਵੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤੋ ਵਾ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੧੬.

ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਞ੍ਚ ਅਲੋਭਸ੍ਤ੍ਯਾਗ ਏਵ ਚ। ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਚੈਵ ਭਿਕ੍ਸ਼ੂਣਾਮਹਿਂਸਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਿਤਾ ।। ੧੬.

ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਤਿਆਗ, ਵਰਤ, ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਸੱਚੀ ਨਿਭਾਉ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਿਖਿਆਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇਮ ਹਨ।

ਅਕ੍ਰੋਧੋ ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਸ਼ੌਚਮਾਹਾਰਲਾਘਵਮ੍। ਨਿਤ੍ਯਂਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਨਿਯਮਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੧੬.

ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੁੱਚਤਾ, ਘੱਟ ਖਾਣਾ ਤੇ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੇਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬੀਚਯੋਨਿਰ੍ਗੁਣਵਪੁਰ੍ਬਦ੍ਧਃ ਕਰ੍ਮਭਿਰੇਵ ਚ। ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਪ ਇਵਾਰਣ੍ਯੇ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੧੬.

ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਵਾਚਿਰਾਦੇਵਾਙ੍ਕੁਸ਼ੇਨੇਵ ਨਿਵਾਰਿਤਃ। ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਦਗ੍ਧਬੀਚੋ ਹ੍ਯਕਲ੍ਮषਃ। ਵਿਮੁਕ੍ਤਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਸੌ ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੧੬.

ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਬੀਜ ਸੁੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦੈਸ੍ਤੁਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤੁ ਯਜ੍ਞੇ ਜਪ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਮਾਹੁਰਗ੍ਰਯਮ੍। ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਧਯਾਨਂ ਸਙ੍ਗਰਾਗਵ੍ਯਪੇਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਃ ।। ੧੬.

ਵੇਦ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਮਃ ਸ਼ਮਃ ਸਤ੍ਯਮਕਲ੍ਮषਤ੍ਵਂ ਮੌਨਂ ਚ ਭੂਤੇष੍ਵਖਿਲੇष੍ਵਥਾਰ੍ਜ੍ਜਵਮ੍। ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਤਥਾਰ੍ਜ੍ਜਵਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਥਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ।। ੧੬.

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸਮਾਹਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋऽਪ੍ਰਮਾਦੀ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਤਥੈਵਾਤ੍ਮਰਤਿਰ੍ਜੀਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਸਮਾਪ੍ਨੁਯੁਰ੍ਯੋਗਮਿਮਂ ਮਹਾਧਿਯੋ ਮਹਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾਮਲਾਃ ।। ੧੬.

ਜੋ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ, ਸਾਵਧਾਨ, ਸੁੱਚੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਆਸ਼੍ਰਮਤ੍ਰਯਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਸ਼੍ਰਮਮ੍। ਅਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੧੭.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਗੁਰੂਂਚੈਵ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍। ਸਾਰਭੂਤਮੁਪਾਸੀਤ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਜ੍ਜ੍ਞੇਯ ਸਾਧਕਮ੍ ।। ੧੭.

ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰੇ, ਤੇ ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਾਰ ਲੱਭ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।