ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਮਵਿषਯੇ ਵਿਭਿਨ੍ਨਦੇਹਾਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸਤਤਮਨਿष੍ਟਸਂਪ੍ਰਯੋਗੈਃ। ਸ਼ੁष੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਿਗਤਵੇਦਨਾਸ਼ਰੀਰਾਃ ਬਹ੍ਵੀਭਿਃ ਸੁਭृਸ਼ਮਧਰ੍ਮ੍ਮਯਾਤਨਾਭਿਃ ।। ੧੪.

ਉਥੇ, ਜਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਹ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਮੱਦੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖਾਂ ਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਾਰੀ ਅਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਮਣਾਃ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਯਦਭੀष੍ਟਂ ਨਿषੇਵ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਦ੍ਯ ਹਰੇਤ੍ ਪਾਪਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍‌ ਸੁਕृਤਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕੰਮ ਨਾਲ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਜ ਕੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯਾਦृਗ੍ ਜਾਤਾਨਿ ਪਾਪਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਦੇਹਿਨਃ। ਸਂਸਾਰਂ ਤਾਮਸਂ ਤਾਦृਕ੍ षਹ੍‌ਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਜਾਂ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹੀ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਭਾਵਞ੍ਚ ਪਸ਼ੁਭਾਵਾਨ੍ਮृਗੋ ਭਵੇਤ੍। ਮृਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਾਵਨ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵ ਸਰੀਸृਪਃ ।। ੧੪.

ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਫਿਰ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰੀਸृਪਤ੍ਵਾਦ੍ਗਚ੍ਛੋਦ੍ਧਿ। ਸ੍ਥਾਵਰਤ੍ਵਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਸ੍ਥਾਵਰਤ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਯਾਵਦੁਨ੍ਮਿषਤੇ ਨਰਃ। ਕੁਲਾਲਚਕਵਦ੍ਭਾਨ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੧੪.

ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੋਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੋਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਓਥੇ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹਿ ਮਨੁष੍ਯਾਦਿਃ ਸਂਸਾਰੇ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤਕੇ। ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਾਮਸੋ ਨਾਮ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ 'ਤਾਮਸੀ ਮਾਰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਂਸਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਃ ਸਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੪.

'ਸਾਤਵਿਕ' ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਰਗ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰੇ ਕੇਵਲਂ ਤਮਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਂ ਰਜਃ। ਮਰ੍ਮਸੁ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ।। ੧੪.

ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਮੋ ਗੁਣ। ਚੌਦਾਂ ਜੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗ ਵੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਥਂ ਵਿਪ੍ਰਃ ਸ੍ਮਰਿष੍ਯਤਿ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਣੋਦਿਤਃ। ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮਾਦਧੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਛਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸਂਸਾਰਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਤਥਾ ਸਮਾਰਭੇਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਂਸਾਰਭਯਪੀਡਿਤਃ ।। ੧੫.

ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਰੇ।

ਤਤਃ ਸ੍ਮਰਤਿ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰੇਣ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਤਤਂ ਯੁਕ੍ਤੋ ਧ੍ਯਾਨਤਤ੍ਪਰਯੁਞ੍ਜਕਃ। ਤਥਾ ਸਮਾਰਭੇਦ੍ਯੋਗਂ ਯਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੋਗ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਜੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਏष ਆਦ੍ਯਃ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇष ਸੇਤੁਰਨੁਤ੍ਤਮਃ। ਵਿਵृਦ੍ਧੋ ਹ੍ਯੇष ਭੂਤਾਨਾਂ ਨ ਸਮ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ।। ੧੫.

ਇਹੀ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜੋਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ।

ਤਦੇਨਂ ਸੇਤੁਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਅਗ੍ਨਿਂ ਵੈ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍। ਹृਦਿਸ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮੁਪਾਸੀਤ ਵਿਧਾਨਵਿਤ੍ ।। ੧੫.

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

ਹੁਤ੍ਵਾष੍ਟਾਵਾਹੁਤੀਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਤਦ੍ਗਤਮਾਨਸਃ। ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਂ ਹृਦਿਸ੍ਥਨ੍ਤੁ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਅਪਃ ਪੂਰ੍ਵ ਸਕृਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਤੁष੍ਣੀਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਉਪਾਸਤੇ ।। ੧੫.

ਅੱਠ ਹਵਨ ਸਮੂਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਚੱਖ ਕੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯੇਤਿ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਅਪਾਨਾਯ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤੁ ਸਮਾਨਾਯੇਤਿ ਚਾਪਰਾ ।। ੧੫.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਆਹੁਤੀ ਅਪਾਨ ਲਈ, ਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਲਈ ਹੈ।

ਉਦਾਨਾਯ ਚਤੁਰ੍ਥੀਤਿ ਵ੍ਯਾਨਾਯੇਤਿ ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ। ਸ੍ਵਾਹਾ ਕਾਰੈਃ ਪਰਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਸ਼ੇषਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਕਾਮਤਃ। ਅਪਃ ਪੁਨਃ ਸਕृਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਤ੍ਰ੍ਯਾਚਮ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੫.

ਚੌਥੀ ਆਹੁਤੀ ਉਦਾਨ ਲਈ, ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਆਨ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਆਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਚਾਹਿਆ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਚੱਖ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ੴਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਰੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼ਾਨ੍ਤਕਃ। ਸ ਰੁਦ੍ਰੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਯਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।। ੧੫.

ਓਂਕਾਰ—ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗੰਢ ਉਸ ਦਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਆਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਜ੍ਯੇष੍ਠ ਉਗ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਤੁਰੋ ਵृषਾ । ਮृਤ੍ਯੁਘ੍ਨੋऽਸਿ ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਭ੍ਯਂ ਭਦ੍ਰਮੇਤਦ੍ਧੁਤਂ ਹਵਿਃ ।। ੧੫.

ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਭਾਰੀ ਤੇ ਤੂੰ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਬਲਦਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਹਵਨ ਸੁਭਾਗਾ ਹੋਵੇ।

ਏਵਂ ਹृਦਯਮਾਲਭ੍ਯ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁष੍ਠੇ ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਵਿਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਪਾਣਿਂ ਨਾਭਿਂ ਵੈ ਪਾਣਿਨਾ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ । ਤਤਃ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਪृਸ਼੍‌ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮਭਿਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਛੂਹੋ, ਫਿਰ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਵਗਾ ਕੇ, ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹੋ। ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ।

ਅਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਨਾਸਿਕਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਹृਦਯਂ ਸ਼ਿਰ ਏਵ ਚ। ਦ੍ਵਾਵਾਤ੍ਮਾਨਾਵੁਭਾਵੇਤੌ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵੁਦਾਹृਤੌ ।। ੧੫.

ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਨ।

ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯੋऽਪਾਨੋऽਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਅਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਥਾਪਾਨਂ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਜੀਵਿਤਮੇਵ ਚ ।। ੧੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਾਨ ਬਾਹਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਾਨ ਵੀ; ਮੌਤ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ।

ਅਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਵਸ੍ਤਥਾ। ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਿਰਨ੍ਨੇਨ ਚੇष੍ਯਤੇ। ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਤੇਨ ਭੂਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਨ੍ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੫.

ਅੰਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਅੰਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਦੇਵਾਗ੍ਨੌ ਹੁਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਦੇਵਦਾਨਵਾਃ। ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯਕ੍ਸ਼ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਮੇਵ ਹਿ ।। ੧੫.

ਜੋ ਅੰਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ ਤੇ ਪਿਸਾਚ—all ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵਾਯੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤਯੋਗੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ 'ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ' ਨਾਮ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।

ਅਤ ਊਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਯਦਨੁष੍ਠਾਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਹਿ ਚਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੧੬.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਪਣਾਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਕਾਰ੍ਥੀ ਤੁ ਸ਼ੌਚਾਨਾਂ ਮੁਨੀਨਾਮੁਤ੍ਤਮਂ ਪਦਮ੍ । ਯਸ੍ਤੁ ਤੇष੍ਵਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਨ੍ਨਾਵਸੀਦਤਿ ।। ੧੬.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।

ਮਾਨਾਵਮਾਨੌ ਦ੍ਵੋਵੇਤੌ ਤਾਵੇਵਾਹੁਰ੍ਵਿषਾਮृਤੇ । ਅਵਮਾਨਂ ਵਿषਂ ਤਤ੍ਰ ਮਾਨਨ੍ਤ੍ਵਮृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੬.

ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਤੇष੍ਵਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਨ੍ਨਾਵਸੀਦਤਿ । ਗੁਰੋਃ ਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਵਸੇਤ੍ ।। ੧੬.

ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਹੇ।

ਨਿਯਮੇष੍ਵਪ੍ਰਮਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਯਮੇषੁ ਚ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨੁਜ੍ਞਾਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਨਾਗਮਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਅਵਿਰੋਧੇਨ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍ ।। ੧੬.

ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ। ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰੋ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰੋ।