ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਕ੍ਤਭਾਗਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛੁਕ੍ਰ ਭਾਗਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਭਾਗਤੋऽਰ੍ਦ੍ਧਪਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਗਰ੍ਭੇ ਨਿषੇਵਤੇ ।। ੧੪.

ਲਹੂ ਦੇ ਤੈਂਤੀਹ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਬੀਜ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਧ ਪਲ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਭਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਵਾਯੁਭਿਰ੍ਵृਤਃ। ਪਿਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਰੂਪਮਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਰਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਉ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਮਾਤੁਰਾਹਾਰਾਤ੍ ਪੀਤਲੀਢਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਮ੍। ਨਾਭਿ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਧਾਰੋ ਹਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ, ਪੀਲੇ ਰਸ ਰਾਹੀਂ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ।

ਨਵਮਾਸਾਨ੍ ਪਰਿਕ੍ਲਿष੍ਟਃ ਸਂਵੇष੍ਟਿਤਸ਼ਿਰੋਧਰਃ । ਵੇष੍ਟਿਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗਾਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਅਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਕ੍ਰਮਾਗਤਃ। ਨਵਮਾਸੋषਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਯੋਨਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਦਵਾਙ੍‌ਮੁਖਃ ।। ੧੪.

ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਮੋੜ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਮੋੜ ਕੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਉਹ ਜਣਾਨੀ ਦੇ ਮੂਹਰੇ, ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਃ ਪਾਪੈਰ੍ਨਿਰਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ। ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨਞ੍ਚੈਵ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਚ੍ਛੇਦਭੇਦਯੋਃ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।

ਤਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਸਨਞ੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤਭੋਜਨਮ੍ । ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਯਾਤਨ੍ ਘੋਰਾਃ ਕੁਮ੍ਭੀਪਾਕਸੁਦੁਃਸਹਾਃ ।। ੧੪.

ਉਥੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਡਾਂਟਣਾ ਤੇ ਲਹੂ ਖਵਾਣਾ। ਇਹ ਕੂੰਭੀਪਾਕ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਔਖੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਦੀਆਂ।

ਯਥਾ ਹ੍ਯਾਪਸ੍ਤੁ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮਾਗਤਃ ।। ੧੪.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਜੀਵਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਪਾਪੈਸ੍ਤਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤੈਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਰ੍ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੇषਂ ਵਾ ਯਾਦਿ ਚੇਤਰਮ੍ ।। ੧੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੰਦ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭੋਗਦੀ ਹੈ।

ਏਕੇਨੈਵ ਤੁ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮृਤ੍ਯੁਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍। ਏਕਨੈਵ ਚ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਕृਤਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਨ ਹ੍ਯੇਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ। ਯਦਨੇਨ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤਦੇਨਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੪.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਹੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਮਵਿषਯੇ ਵਿਭਿਨ੍ਨਦੇਹਾਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸਤਤਮਨਿष੍ਟਸਂਪ੍ਰਯੋਗੈਃ। ਸ਼ੁष੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਿਗਤਵੇਦਨਾਸ਼ਰੀਰਾਃ ਬਹ੍ਵੀਭਿਃ ਸੁਭृਸ਼ਮਧਰ੍ਮ੍ਮਯਾਤਨਾਭਿਃ ।। ੧੪.

ਉਥੇ, ਜਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਹ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਮੱਦੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖਾਂ ਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਾਰੀ ਅਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਮਣਾਃ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਯਦਭੀष੍ਟਂ ਨਿषੇਵ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਦ੍ਯ ਹਰੇਤ੍ ਪਾਪਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍‌ ਸੁਕृਤਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕੰਮ ਨਾਲ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਜ ਕੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯਾਦृਗ੍ ਜਾਤਾਨਿ ਪਾਪਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਦੇਹਿਨਃ। ਸਂਸਾਰਂ ਤਾਮਸਂ ਤਾਦृਕ੍ षਹ੍‌ਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਜਾਂ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹੀ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਭਾਵਞ੍ਚ ਪਸ਼ੁਭਾਵਾਨ੍ਮृਗੋ ਭਵੇਤ੍। ਮृਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਾਵਨ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵ ਸਰੀਸृਪਃ ।। ੧੪.

ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਫਿਰ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰੀਸृਪਤ੍ਵਾਦ੍ਗਚ੍ਛੋਦ੍ਧਿ। ਸ੍ਥਾਵਰਤ੍ਵਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਸ੍ਥਾਵਰਤ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਯਾਵਦੁਨ੍ਮਿषਤੇ ਨਰਃ। ਕੁਲਾਲਚਕਵਦ੍ਭਾਨ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੧੪.

ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੋਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੋਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਓਥੇ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹਿ ਮਨੁष੍ਯਾਦਿਃ ਸਂਸਾਰੇ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤਕੇ। ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਾਮਸੋ ਨਾਮ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ 'ਤਾਮਸੀ ਮਾਰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਂਸਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਃ ਸਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੪.

'ਸਾਤਵਿਕ' ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਰਗ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰੇ ਕੇਵਲਂ ਤਮਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਂ ਰਜਃ। ਮਰ੍ਮਸੁ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ।। ੧੪.

ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਮੋ ਗੁਣ। ਚੌਦਾਂ ਜੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗ ਵੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਥਂ ਵਿਪ੍ਰਃ ਸ੍ਮਰਿष੍ਯਤਿ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਣੋਦਿਤਃ। ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮਾਦਧੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਛਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸਂਸਾਰਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਤਥਾ ਸਮਾਰਭੇਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਂਸਾਰਭਯਪੀਡਿਤਃ ।। ੧੫.

ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਰੇ।

ਤਤਃ ਸ੍ਮਰਤਿ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰੇਣ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਤਤਂ ਯੁਕ੍ਤੋ ਧ੍ਯਾਨਤਤ੍ਪਰਯੁਞ੍ਜਕਃ। ਤਥਾ ਸਮਾਰਭੇਦ੍ਯੋਗਂ ਯਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੫.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੋਗ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਜੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਏष ਆਦ੍ਯਃ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇष ਸੇਤੁਰਨੁਤ੍ਤਮਃ। ਵਿਵृਦ੍ਧੋ ਹ੍ਯੇष ਭੂਤਾਨਾਂ ਨ ਸਮ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ।। ੧੫.

ਇਹੀ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜੋਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ।

ਤਦੇਨਂ ਸੇਤੁਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਅਗ੍ਨਿਂ ਵੈ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖਮ੍। ਹृਦਿਸ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮੁਪਾਸੀਤ ਵਿਧਾਨਵਿਤ੍ ।। ੧੫.

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

ਹੁਤ੍ਵਾष੍ਟਾਵਾਹੁਤੀਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਤਦ੍ਗਤਮਾਨਸਃ। ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਂ ਹृਦਿਸ੍ਥਨ੍ਤੁ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਅਪਃ ਪੂਰ੍ਵ ਸਕृਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਤੁष੍ਣੀਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਉਪਾਸਤੇ ।। ੧੫.

ਅੱਠ ਹਵਨ ਸਮੂਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਚੱਖ ਕੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯੇਤਿ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਅਪਾਨਾਯ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤੁ ਸਮਾਨਾਯੇਤਿ ਚਾਪਰਾ ।। ੧੫.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਆਹੁਤੀ ਅਪਾਨ ਲਈ, ਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਲਈ ਹੈ।

ਉਦਾਨਾਯ ਚਤੁਰ੍ਥੀਤਿ ਵ੍ਯਾਨਾਯੇਤਿ ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ। ਸ੍ਵਾਹਾ ਕਾਰੈਃ ਪਰਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਸ਼ੇषਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਕਾਮਤਃ। ਅਪਃ ਪੁਨਃ ਸਕृਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਤ੍ਰ੍ਯਾਚਮ੍ਯ ਹृਦਯਂ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੫.

ਚੌਥੀ ਆਹੁਤੀ ਉਦਾਨ ਲਈ, ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਆਨ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਆਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਚਾਹਿਆ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਚੱਖ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ੴਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਰੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼ਾਨ੍ਤਕਃ। ਸ ਰੁਦ੍ਰੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਯਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।। ੧੫.

ਓਂਕਾਰ—ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗੰਢ ਉਸ ਦਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਆਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਜ੍ਯੇष੍ਠ ਉਗ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਤੁਰੋ ਵृषਾ । ਮृਤ੍ਯੁਘ੍ਨੋऽਸਿ ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਭ੍ਯਂ ਭਦ੍ਰਮੇਤਦ੍ਧੁਤਂ ਹਵਿਃ ।। ੧੫.

ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਭਾਰੀ ਤੇ ਤੂੰ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਬਲਦਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਹਵਨ ਸੁਭਾਗਾ ਹੋਵੇ।

ਏਵਂ ਹृਦਯਮਾਲਭ੍ਯ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁष੍ਠੇ ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਵਿਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਪਾਣਿਂ ਨਾਭਿਂ ਵੈ ਪਾਣਿਨਾ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ । ਤਤਃ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਪृਸ਼੍‌ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮਭਿਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਛੂਹੋ, ਫਿਰ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਵਗਾ ਕੇ, ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹੋ। ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੂਹੋ।