ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਾਮਾਹੁਰ੍ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਿਣੀਮ੍। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤਸਾ ।। ੧੪.

ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍। ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿ (ਮ) ਮਾਁਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੧੪.

ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।

ਯੁਕ੍ਤਾ ਯੋਗੇਨ ਚੇਸ਼ਾਨਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਸ਼੍ਚ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਪੁਰੁषਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਯਾਤਾ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜੋ ਯੋਗੀ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਵ੍ਯਯਮ੍। ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਵੈ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ।। ੧੪.

ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਟੱਲ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪਵਨੋ ਹਿ ਯਥਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਵਿਚਰਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੂਰ੍ਤਿषੁ। ਪੁਰਿ ਸ਼ੇਤੇ ਤਥਾਭ੍ਰੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਅਥ ਚੇਲ੍ਲੁਪ੍ਤਧਰ੍ਮ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਭਿਃ ।। ੧੪.

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪੁਰਖ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯੋਨ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੁਤਮ੍। ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਮਾਂਸਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਜਾਯਤੇ ਹਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ, ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਬੀਜ ਤੇ ਲਹੂ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਭਕਾਲੇ ਤੁ ਕਲਨਂ ਨਾਮ ਜਾਯਤੇ। ਕਾਲੇਨ ਕਲਨਞ੍ਚਾਪਿ ਬੁਦ੍ਬੁਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਗਰਭ ਦੇ ਸਮੇਂ, 'ਆਕਾਰ ਬਣਨਾ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਕਾਰ ਇੱਕ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮृਤ੍ਪਿਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਚਕ੍ਰੇ ਚਕ੍ਰਵਾਤੇਨ ਪੀਡਿਤਃ। ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਤ੍ਵਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੪.

ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਚੱਕ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,

ਏਵਮਾਤ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਃ। ਜਾਯਤੇ ਮਾਨੁषਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ ਰੂਪਂ ਤਥਾ ਮਨਃ ।। ੧੪.

ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ।

ਵਾਯੁਃ ਸਮ੍ਭਵਤੇ ਤੇषਾਂ ਵਾਤਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜਲਮ੍। ਜਲਾਤ੍ਸਂਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਂ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ।। ੧੪.

ਹਵਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸਾਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਤੋਂ ਬੀਜ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਭਾਗਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛੁਕ੍ਰ ਭਾਗਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਭਾਗਤੋऽਰ੍ਦ੍ਧਪਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਗਰ੍ਭੇ ਨਿषੇਵਤੇ ।। ੧੪.

ਲਹੂ ਦੇ ਤੈਂਤੀਹ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਬੀਜ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਧ ਪਲ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਭਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਵਾਯੁਭਿਰ੍ਵृਤਃ। ਪਿਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਰੂਪਮਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਰਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਉ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਮਾਤੁਰਾਹਾਰਾਤ੍ ਪੀਤਲੀਢਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਮ੍। ਨਾਭਿ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਧਾਰੋ ਹਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ, ਪੀਲੇ ਰਸ ਰਾਹੀਂ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ।

ਨਵਮਾਸਾਨ੍ ਪਰਿਕ੍ਲਿष੍ਟਃ ਸਂਵੇष੍ਟਿਤਸ਼ਿਰੋਧਰਃ । ਵੇष੍ਟਿਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗਾਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਅਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਕ੍ਰਮਾਗਤਃ। ਨਵਮਾਸੋषਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਯੋਨਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਦਵਾਙ੍‌ਮੁਖਃ ।। ੧੪.

ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਮੋੜ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਮੋੜ ਕੇ, ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਉਹ ਜਣਾਨੀ ਦੇ ਮੂਹਰੇ, ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਃ ਪਾਪੈਰ੍ਨਿਰਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ। ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨਞ੍ਚੈਵ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਚ੍ਛੇਦਭੇਦਯੋਃ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।

ਤਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਭਰ੍ਤ੍ਸਨਞ੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤਭੋਜਨਮ੍ । ਏਤਾਸ੍ਤੁ ਯਾਤਨ੍ ਘੋਰਾਃ ਕੁਮ੍ਭੀਪਾਕਸੁਦੁਃਸਹਾਃ ।। ੧੪.

ਉਥੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਡਾਂਟਣਾ ਤੇ ਲਹੂ ਖਵਾਣਾ। ਇਹ ਕੂੰਭੀਪਾਕ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਔਖੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਦੀਆਂ।

ਯਥਾ ਹ੍ਯਾਪਸ੍ਤੁ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮਾਗਤਃ ।। ੧੪.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਜੀਵਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਪਾਪੈਸ੍ਤਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤੈਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮਭਿਰ੍ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੇषਂ ਵਾ ਯਾਦਿ ਚੇਤਰਮ੍ ।। ੧੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੰਦ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭੋਗਦੀ ਹੈ।

ਏਕੇਨੈਵ ਤੁ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮृਤ੍ਯੁਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍। ਏਕਨੈਵ ਚ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਕृਤਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਨ ਹ੍ਯੇਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ। ਯਦਨੇਨ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤਦੇਨਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੪.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਹੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਮਵਿषਯੇ ਵਿਭਿਨ੍ਨਦੇਹਾਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸਤਤਮਨਿष੍ਟਸਂਪ੍ਰਯੋਗੈਃ। ਸ਼ੁष੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਿਗਤਵੇਦਨਾਸ਼ਰੀਰਾਃ ਬਹ੍ਵੀਭਿਃ ਸੁਭृਸ਼ਮਧਰ੍ਮ੍ਮਯਾਤਨਾਭਿਃ ।। ੧੪.

ਉਥੇ, ਜਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਹ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੀਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਮੱਦੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖਾਂ ਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਾਰੀ ਅਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਮਣਾਃ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਯਦਭੀष੍ਟਂ ਨਿषੇਵ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਦ੍ਯ ਹਰੇਤ੍ ਪਾਪਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍‌ ਸੁਕृਤਮਾਚਰੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ, ਬੋਲ ਜਾਂ ਕੰਮ ਨਾਲ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਜ ਕੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਯਾਦृਗ੍ ਜਾਤਾਨਿ ਪਾਪਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ਦੇਹਿਨਃ। ਸਂਸਾਰਂ ਤਾਮਸਂ ਤਾਦृਕ੍ षਹ੍‌ਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਜਾਂ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹੀ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਭਾਵਞ੍ਚ ਪਸ਼ੁਭਾਵਾਨ੍ਮृਗੋ ਭਵੇਤ੍। ਮृਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਕ੍ਸ਼ਿਭਾਵਨ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵ ਸਰੀਸृਪਃ ।। ੧੪.

ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਫਿਰ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰੀਸृਪਤ੍ਵਾਦ੍ਗਚ੍ਛੋਦ੍ਧਿ। ਸ੍ਥਾਵਰਤ੍ਵਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਸ੍ਥਾਵਰਤ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਯਾਵਦੁਨ੍ਮਿषਤੇ ਨਰਃ। ਕੁਲਾਲਚਕਵਦ੍ਭਾਨ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੧੪.

ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੋਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੋਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਓਥੇ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹਿ ਮਨੁष੍ਯਾਦਿਃ ਸਂਸਾਰੇ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤਕੇ। ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਾਮਸੋ ਨਾਮ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ 'ਤਾਮਸੀ ਮਾਰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਂਸਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਃ ਸਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੪.

'ਸਾਤਵਿਕ' ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਰਗ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰੇ ਕੇਵਲਂ ਤਮਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿष੍ਟਮ੍ਭਕਂ ਰਜਃ। ਮਰ੍ਮਸੁ ਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ।। ੧੪.

ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਮੋ ਗੁਣ। ਚੌਦਾਂ ਜੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗ ਵੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਥਂ ਵਿਪ੍ਰਃ ਸ੍ਮਰਿष੍ਯਤਿ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਪ੍ਰਣੋਦਿਤਃ। ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮਾਦਧੇਤ੍ ।। ੧੪.

ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਛਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।