ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਗਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪ੍ਰਕਾਮਾਨ੍ ਵਿषਯਾਨ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਹਕੂਮਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਈਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਯੋਗਵਿਤ੍। ਵਸ਼੍ਯਾਨਿ ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ। ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਇਚ੍ਛਤੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੧੩.

ਜੋ ਜੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ। ਇਚ੍ਛਯਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੧੩.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧੋ ਰੂਪਂ ਚੈਵ ਮਨ ਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇऽਸ੍ਯ ਚੇਚ੍ਛਾਤੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਥੇਚ੍ਛਯਾ ।। ੧੩.

ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਸੁਆਦ, ਸੁਗੰਧ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਛਿਦ੍ਯਤੇ। ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਹੀਯਤੇ ਨ ਚ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ।। ੧੩.

ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਲਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਨ ਖਿਦ੍ਯਤਿ ਕਦਾਚਨ। ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਥਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਚ ।। ੧੩.

ਉਹ ਨਾ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਅਗਨ੍ਧਰਸਰੂਪਸ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ। ਅਵਰ੍ਣੋ ਹ੍ਯਵਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ ।। ੧੩.

ਉਹ ਸੁਗੰਧ, ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਛੂਹ ਤੇ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਰੰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇऽਥ ਵਿषਯਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿषਯੈਰ੍ਨ੍ਨ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ। ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਰਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਪਵਰ੍ਗਕਃ ।। ੧੩.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸੁੱਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਤ੍ਵਪਵਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪੁਰੁषਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਪਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੧੩.

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਪੁਰਖ ਸਰਵੋਚ ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤੁ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯੋਗਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਅਪਵਰ੍ਗਂ ਤਤੋ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ।। ੧੩.

ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਖਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਚੈਵਮਾਗਤੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਰਾਗਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍। ਰਾਜਸਂ ਤਾਮਸਂ ਵਾਪਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਹ ਜਾਂ ਰਾਗ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਤਾਮਸੀ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸੁਕृਤਕਰ੍ਮ੍ਮਾ ਤੁ ਫਲਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਭ੍ਰष੍ਟੋ ਮਾਨੁष੍ਯਮਨੁਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜੋ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਥੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਵ ਹਿ ਸੇਵੇਤ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ ।। ੧੪.

ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਹੈ।

ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਸ੍ਤੁ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮਹਤਾਰ੍ਥੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਭੂਯੋ ਮृਤ੍ਯੁਵਸ਼ਂ ਯਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਪਰਂ ਸੁਖਮ੍ ।। ੧੪.

ਯੱਗਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮੁੜ ਫਿਰ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁੱਖ ਹੈ।

ਅਥ ਵੈ ਧ੍ਯਾਨਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜ੍ਞਪਰਾਯਣਃ । ਨ ਸ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਪਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ਼ਤੈਰਪਿ ।। ੧੪.

ਪਰ ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੱਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਪੁਰੁषਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍। ਵਿਸ਼੍ਵਪਾਦ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭਾਵਨਮ੍। ਵਿਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਲ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮ੍ਬਰਧਰਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍ ।। ੧੪.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪੈਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—

ਗੋਭਿਰ੍ਮਹੀ ਸਂਯਤਤੇ ਪਤਤ੍ਰਿਣਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਮਮਤਿਂ ਵਰੇਣ੍ਯਮ੍। ਕਵਿਂ ਪੁਰਾਣਮਨੁਸ਼ਾਸਿਤਾਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਚ੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਮਹਤੋ ਮਹਾਨ੍ਤਮ੍। ਯੋਗੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਤਂ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਮ੍ ।। ੧੪.

ਧਰਤੀ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਉੱਚੀ ਮੱਤ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਪੰਛੀ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਵੀ, ਸਬਕ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ, ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ—ਉਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜੋਗੀ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਅਲਿਙ੍ਗਿਨਂ ਪੁਰੁषਂ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਂ ਸਲਿਙ੍ਗਿਨਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚੇਤਨਂ ਚ। ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਾ ਸਰ੍ਵਗਤਨ੍ਤੁ ਸ਼ੌਚਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਚਲਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ।। ੧੪.

ਜੋ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਲਿੰਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲਿੰਗ ਰਹਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰ ਚੇਤਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਸ੍ਤੇਜਸਾ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਃ ਅਪਾਣਿਪਾਦੋਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਿਹ੍ਵਃ। ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋऽਦ੍ਯਾਪਿ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਏਕਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ ਸ਼੍ਰृਣੋਤ੍ਯਕਰ੍ਣਃ ।। ੧੪.

ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾ ਹੱਥ ਹਨ, ਨਾ ਪੈਰ, ਨਾ ਪੇਟ, ਨਾ ਪਾਸੇ, ਨਾ ਜੀਭ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਕਮਣ ਤੇ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।

ਨਾਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧਂ ਨ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਰਸ੍ਤਿ ਸ ਵੇਦ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਚ ਵੇਦਵੇਦ੍ਯਃ। ਤਮਾਹੁਰਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸਚੇਤਨਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗਤਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮ੍ ।। ੧੪.

ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਗਿਆਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਮਹਾਨ, ਚੇਤਨ, ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਕਮਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।

ਤਾਮਾਹੁਰ੍ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਿਣੀਮ੍। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤਸਾ ।। ੧੪.

ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋऽਕ੍ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਮੁਖਮ੍। ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿ (ਮ) ਮਾਁਲ੍ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੧੪.

ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।

ਯੁਕ੍ਤਾ ਯੋਗੇਨ ਚੇਸ਼ਾਨਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਸ਼੍ਚ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਪੁਰੁषਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਯਾਤਾ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜੋ ਯੋਗੀ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਵ੍ਯਯਮ੍। ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਵੈ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ।। ੧੪.

ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਟੱਲ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪਵਨੋ ਹਿ ਯਥਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਵਿਚਰਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੂਰ੍ਤਿषੁ। ਪੁਰਿ ਸ਼ੇਤੇ ਤਥਾਭ੍ਰੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਅਥ ਚੇਲ੍ਲੁਪ੍ਤਧਰ੍ਮ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਭਿਃ ।। ੧੪.

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪੁਰਖ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯੋਨ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੁਤਮ੍। ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਮਾਂਸਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਜਾਯਤੇ ਹਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ, ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਬੀਜ ਤੇ ਲਹੂ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਭਕਾਲੇ ਤੁ ਕਲਨਂ ਨਾਮ ਜਾਯਤੇ। ਕਾਲੇਨ ਕਲਨਞ੍ਚਾਪਿ ਬੁਦ੍ਬੁਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ।। ੧੪.

ਫਿਰ ਗਰਭ ਦੇ ਸਮੇਂ, 'ਆਕਾਰ ਬਣਨਾ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਕਾਰ ਇੱਕ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮृਤ੍ਪਿਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਚਕ੍ਰੇ ਚਕ੍ਰਵਾਤੇਨ ਪੀਡਿਤਃ। ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਤ੍ਵਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੪.

ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਚੱਕ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,

ਏਵਮਾਤ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਃ। ਜਾਯਤੇ ਮਾਨੁषਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ ਰੂਪਂ ਤਥਾ ਮਨਃ ।। ੧੪.

ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ।