ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਮਥ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤਾ। ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞੇਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਕਾਮਿਕਮ੍ ।। ੧੩.

ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਸਾਵਦ੍ਯਂ ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸਾਵਦ੍ਯਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸੁੱਖਮ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਤਥਾ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਅਹਹ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਪੁਨਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਉਥੇ ਸੁੱਖਮ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਮੁੜ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਮਯਞ੍ਚੈਵ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਵ ਚ। ਸਂਯੋਗ ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਪਿਧਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇष੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕੇਵਲ ਸੁੱਖਮ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰष੍ਟਗੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਤੇष੍ਵੇਵਾਥ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੧੩.

ਮੁੜ, ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਬੂਤੇषੁ ਜੀਵਸ੍ਯਾਨਿਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਣਿਮਾ ਚ ਯਥਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਸੰਖ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਬਲਾਤ੍ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਮ੍ਬਨਂ ਪ੍ਲਵਨਂ ਯੋਗੇ ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤਤ੍ਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਯੋਗ ਵਿਚ, ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਣਾ, ਇਹਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣਾ, ਇਹਦੀ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਮਹਿਮਾ ਚਾਪਿ ਯੋ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਵੱਡਾਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਜੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਗਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪ੍ਰਕਾਮਾਨ੍ ਵਿषਯਾਨ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਹਕੂਮਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਈਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਯੋਗਵਿਤ੍। ਵਸ਼੍ਯਾਨਿ ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ। ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਇਚ੍ਛਤੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੧੩.

ਜੋ ਜੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ। ਇਚ੍ਛਯਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੧੩.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧੋ ਰੂਪਂ ਚੈਵ ਮਨ ਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇऽਸ੍ਯ ਚੇਚ੍ਛਾਤੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਥੇਚ੍ਛਯਾ ।। ੧੩.

ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਸੁਆਦ, ਸੁਗੰਧ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਛਿਦ੍ਯਤੇ। ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਹੀਯਤੇ ਨ ਚ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ।। ੧੩.

ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਲਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਨ ਖਿਦ੍ਯਤਿ ਕਦਾਚਨ। ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਥਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਚ ।। ੧੩.

ਉਹ ਨਾ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਅਗਨ੍ਧਰਸਰੂਪਸ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ। ਅਵਰ੍ਣੋ ਹ੍ਯਵਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ ।। ੧੩.

ਉਹ ਸੁਗੰਧ, ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਛੂਹ ਤੇ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਰੰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇऽਥ ਵਿषਯਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿषਯੈਰ੍ਨ੍ਨ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ। ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਰਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਪਵਰ੍ਗਕਃ ।। ੧੩.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸੁੱਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਤ੍ਵਪਵਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪੁਰੁषਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਪਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੧੩.

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਪੁਰਖ ਸਰਵੋਚ ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤੁ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯੋਗਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਅਪਵਰ੍ਗਂ ਤਤੋ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ।। ੧੩.

ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਖਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਚੈਵਮਾਗਤੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਰਾਗਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍। ਰਾਜਸਂ ਤਾਮਸਂ ਵਾਪਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਹ ਜਾਂ ਰਾਗ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਤਾਮਸੀ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸੁਕृਤਕਰ੍ਮ੍ਮਾ ਤੁ ਫਲਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਭ੍ਰष੍ਟੋ ਮਾਨੁष੍ਯਮਨੁਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੪.

ਜੋ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਥੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਵ ਹਿ ਸੇਵੇਤ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ ।। ੧੪.

ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਹੈ।

ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਸ੍ਤੁ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮਹਤਾਰ੍ਥੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਭੂਯੋ ਮृਤ੍ਯੁਵਸ਼ਂ ਯਾਤਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਪਰਂ ਸੁਖਮ੍ ।। ੧੪.

ਯੱਗਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮੁੜ ਫਿਰ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁੱਖ ਹੈ।

ਅਥ ਵੈ ਧ੍ਯਾਨਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜ੍ਞਪਰਾਯਣਃ । ਨ ਸ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਪਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ਼ਤੈਰਪਿ ।। ੧੪.

ਪਰ ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੱਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਪੁਰੁषਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਿਣਮ੍। ਵਿਸ਼੍ਵਪਾਦ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭਾਵਨਮ੍। ਵਿਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਲ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮ੍ਬਰਧਰਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍ ।। ੧੪.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪੈਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—

ਗੋਭਿਰ੍ਮਹੀ ਸਂਯਤਤੇ ਪਤਤ੍ਰਿਣਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਮਮਤਿਂ ਵਰੇਣ੍ਯਮ੍। ਕਵਿਂ ਪੁਰਾਣਮਨੁਸ਼ਾਸਿਤਾਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਚ੍ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਮਹਤੋ ਮਹਾਨ੍ਤਮ੍। ਯੋਗੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਤਂ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪੁਰੁषਂ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਮ੍ ।। ੧੪.

ਧਰਤੀ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਉੱਚੀ ਮੱਤ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਪੰਛੀ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਵੀ, ਸਬਕ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ, ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ—ਉਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜੋਗੀ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਅਲਿਙ੍ਗਿਨਂ ਪੁਰੁषਂ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਂ ਸਲਿਙ੍ਗਿਨਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚੇਤਨਂ ਚ। ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਾ ਸਰ੍ਵਗਤਨ੍ਤੁ ਸ਼ੌਚਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਚਲਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ੍ ।। ੧੪.

ਜੋ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਲਿੰਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲਿੰਗ ਰਹਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰ ਚੇਤਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਸ੍ਤੇਜਸਾ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਃ ਅਪਾਣਿਪਾਦੋਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਿਹ੍ਵਃ। ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋऽਦ੍ਯਾਪਿ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਏਕਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ ਸ਼੍ਰृਣੋਤ੍ਯਕਰ੍ਣਃ ।। ੧੪.

ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾ ਹੱਥ ਹਨ, ਨਾ ਪੈਰ, ਨਾ ਪੇਟ, ਨਾ ਪਾਸੇ, ਨਾ ਜੀਭ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਕਮਣ ਤੇ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।