ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਤਯਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦ੍ਦੇਹਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਵਿਹ। ਮਨੋਦ੍ਵਾਰਂ ਹਿ ਯੋਗਾਨਾਮਾਦਿਤ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋਗਾਂ ਲਈ, ਮਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਦਾਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਣਾਨ੍ਤੁ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ। ਏਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਯੋਗੀ ਵਿਰਕ੍ਤਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ।। ੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਲੈਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਯੋਗੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਸੁੱਖਮ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਗੁਣਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਨ੍ਤੁ ਤਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍। ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਤੁ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੨.

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੈਸ਼ਾਚਾਂਸ਼ਚਵ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇਨ ਚ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨ੍ । ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵੇਣ ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨ੍ ਕੌਬੇਰੇਣ ਕੁਬੇਰਜਾਨ੍ ।। ੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਪਿਸਾਚਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਮੈਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸ੍ਥਾਨੇਨ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਚੈਵ ਹਿ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਂ ਤਥਾ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਇੰਦਰ ਦੇ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਸੋਮ ਦੇ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਯੇਨ ਚਾਪ੍ਯੇਵਮੁਪਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਪ੍ਰਭੁਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਸਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਥੇ ਲਗਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵੈ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਅਸਜ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਦ੍ਵਿਜਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾਂ ਜੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਗੁਣ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਯੇਨ ਯੋਗਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੩.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਾष੍ਟਗੁਣਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਉਚ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੧੩.

ਉਥੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੈਂ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਅਣਿਮਾ ਲਘਿਮਾ ਚੈਵ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੇਵ ਚ। ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯਜ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਤਃ ।। ੧੩.

ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਕਾਮਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਈਸ਼ਿਤਾ — ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਮਥ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤਾ। ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞੇਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਕਾਮਿਕਮ੍ ।। ੧੩.

ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਸਾਵਦ੍ਯਂ ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸਾਵਦ੍ਯਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸੁੱਖਮ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਤਥਾ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਅਹਹ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਪੁਨਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਉਥੇ ਸੁੱਖਮ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਮੁੜ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਮਯਞ੍ਚੈਵ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਵ ਚ। ਸਂਯੋਗ ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਪਿਧਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇष੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕੇਵਲ ਸੁੱਖਮ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰष੍ਟਗੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਤੇष੍ਵੇਵਾਥ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੧੩.

ਮੁੜ, ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਬੂਤੇषੁ ਜੀਵਸ੍ਯਾਨਿਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਣਿਮਾ ਚ ਯਥਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਸੰਖ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਬਲਾਤ੍ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਮ੍ਬਨਂ ਪ੍ਲਵਨਂ ਯੋਗੇ ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤਤ੍ਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਯੋਗ ਵਿਚ, ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਣਾ, ਇਹਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣਾ, ਇਹਦੀ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਮਹਿਮਾ ਚਾਪਿ ਯੋ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਵੱਡਾਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਜੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਗਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪ੍ਰਕਾਮਾਨ੍ ਵਿषਯਾਨ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਹਕੂਮਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਈਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਯੋਗਵਿਤ੍। ਵਸ਼੍ਯਾਨਿ ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ। ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਇਚ੍ਛਤੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੧੩.

ਜੋ ਜੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ। ਇਚ੍ਛਯਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੧੩.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧੋ ਰੂਪਂ ਚੈਵ ਮਨ ਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇऽਸ੍ਯ ਚੇਚ੍ਛਾਤੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਥੇਚ੍ਛਯਾ ।। ੧੩.

ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਸੁਆਦ, ਸੁਗੰਧ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਜਾਯਤੇ ਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਚ ਛਿਦ੍ਯਤੇ। ਨ ਦਹ੍ਯਤੇ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਹੀਯਤੇ ਨ ਚ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ।। ੧੩.

ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਲਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਨ ਕ੍ਸ਼ਰਤਿ ਨ ਖਿਦ੍ਯਤਿ ਕਦਾਚਨ। ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤਥਾ ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਚ ।। ੧੩.

ਉਹ ਨਾ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਅਗਨ੍ਧਰਸਰੂਪਸ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ। ਅਵਰ੍ਣੋ ਹ੍ਯਵਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ ।। ੧੩.

ਉਹ ਸੁਗੰਧ, ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਛੂਹ ਤੇ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਰੰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇऽਥ ਵਿषਯਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿषਯੈਰ੍ਨ੍ਨ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇ। ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਰਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਪਵਰ੍ਗਕਃ ।। ੧੩.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸੁੱਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਪਕਸ੍ਤ੍ਵਪਵਰ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪੁਰੁषਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇ ਪਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੧੩.

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਪੁਰਖ ਸਰਵੋਚ ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।