ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਘੋषਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾਯੁਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੨.

ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਚੱਕਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਖਮ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਮਨੋ ਧਾਰਯਤੋ ਮਨਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਮਨਸਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮਨਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ਤੇ ਹਿ ਸਃ। ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਯਦਾ ਯੁਞ੍ਜੇਤ੍ਤਦਾ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਬੁਦ੍ਧਯਤੇ ।। ੧੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੱਖਮ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਤੁ ਯੋਗਵਿਤ੍। ਪਰਿਤ੍ਯਜਤਿ ਮੇਧਾਵੀ ਸ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਜੋ ਜੋਗੀ ਇਹ ਸੱਤ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਭੂਤ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਙ੍ਗਂ ਭਜਤੇ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਜਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਸਂਸਕ੍ਤਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਿਤ੍ਯਜਤਿ ਯੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ ਪਰਂ ਪ੍ਰਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ ।। ੧੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨ ऋषਯੋ ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ। ਸਂਸਕ੍ਤਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਭਾਵੇषੁ ਤੇ ਦੋषਾਸ੍ਤੇषੁ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ।।੧੨.੨੮ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇष੍ਵਿਹ ਕਦਾਚਨ। ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਰਾਗੋ ਵਿਰਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੨.

ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਸੁੱਖਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਵੱਡਿਆਈ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ षਡਙ੍ਗਞ੍ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਿਨਿਯੋਗਜ੍ਞਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੨.

ਜੋ ਸੱਤ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਤੇ ਮਹਾਂਇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤਾ ਤृਪ੍ਤਿਰਨਾਦਿਬੋਧਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਾ ਨਿਤ੍ਯਮਲੁਪ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ। ਅਨਨ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਭੋਰ੍ਵਿਧਿਜ੍ਞਾਃ षਡਾਹੁਰਙ੍ਗਾਨਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ।। ੧੨.

ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਦਾ ਨਾਹ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਮਹਾਂਇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਧਨੋ ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਸਰ੍ਗੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸੋਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਜਿਤਰਾਮਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ। ਏਕਾ ਬਹਿਃਸ਼ਰੀਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਰਣਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਿਕੀ ।। ੧੨.

ਜੋ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਜੋਗੀ ਨੇ ਸਾਹ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਕ ਧਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇਦ੍ਯਦਾ ਦ੍ਵਿਜੋ ਯੁਕ੍ਤੋ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਪ੍ਪਯੇਨ੍ਮਨਃ । ਭੂਤਾਨ੍ਯਾਵਿਸ਼ਤੇ ਵਾਪਿ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਞ੍ਚਾਪਿ ਕਮ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਜਦ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਏਤਯਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦ੍ਦੇਹਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਦੇਹਂ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਵਿਹ। ਮਨੋਦ੍ਵਾਰਂ ਹਿ ਯੋਗਾਨਾਮਾਦਿਤ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋਗਾਂ ਲਈ, ਮਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਦਾਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਣਾਨ੍ਤੁ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ। ਏਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਯੋਗੀ ਵਿਰਕ੍ਤਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਃ। ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ ।। ੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਲੈਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਯੋਗੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਸੁੱਖਮ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਗੁਣਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਨ੍ਤੁ ਤਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍। ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਤੁ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੨.

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੈਸ਼ਾਚਾਂਸ਼ਚਵ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇਨ ਚ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨ੍ । ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵੇਣ ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨ੍ ਕੌਬੇਰੇਣ ਕੁਬੇਰਜਾਨ੍ ।। ੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਪਿਸਾਚਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਮੈਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸ੍ਥਾਨੇਨ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਚੈਵ ਹਿ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਂ ਤਥਾ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਇੰਦਰ ਦੇ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਸੋਮ ਦੇ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਯੇਨ ਚਾਪ੍ਯੇਵਮੁਪਾਮਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਪ੍ਰਭੁਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਸਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਥੇ ਲਗਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵੈ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ । ਅਸਜ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਦ੍ਵਿਜਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾਂ ਜੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਗੁਣ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਯੇਨ ਯੋਗਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੩.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਾष੍ਟਗੁਣਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਉਚ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੧੩.

ਉਥੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੈਂ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਅਣਿਮਾ ਲਘਿਮਾ ਚੈਵ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੇਵ ਚ। ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯਜ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਤਃ ।। ੧੩.

ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਕਾਮਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਈਸ਼ਿਤਾ — ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਮਥ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਾਵਸਾਯਿਤਾ। ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞੇਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਕਾਮਿਕਮ੍ ।। ੧੩.

ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਸਾਵਦ੍ਯਂ ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸਾਵਦ੍ਯਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸੁੱਖਮ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਤਥਾ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਅਹਹ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਪੁਨਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਉਥੇ ਸੁੱਖਮ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਮੁੜ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਮਯਞ੍ਚੈਵ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਵ ਚ। ਸਂਯੋਗ ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਪਿਧਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇष੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕੇਵਲ ਸੁੱਖਮ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰष੍ਟਗੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਤੇष੍ਵੇਵਾਥ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੧੩.

ਮੁੜ, ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਬੂਤੇषੁ ਜੀਵਸ੍ਯਾਨਿਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਣਿਮਾ ਚ ਯਥਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਸੰਖ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਬਲਾਤ੍ ।। ੧੩.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲਮ੍ਬਨਂ ਪ੍ਲਵਨਂ ਯੋਗੇ ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਸਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤਤ੍ਪਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੧੩.

ਯੋਗ ਵਿਚ, ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਣਾ, ਇਹਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣਾ, ਇਹਦੀ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।