ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਹਵਿਰ੍ਯਜ੍ਞਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਤਨਂ ਤਥਾ। ਮਾਯਾਕਰ੍ਮ ਧਨਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੁਪਸृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਕਾਂਕ੍ਸ਼ਤਿ ।। ੧੨.

ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਰਸਮ, ਹਵਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਜਾਦੂਈ ਕੰਮ, ਧਨ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਜੋਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਏष ਕਰ੍ਮਸੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੋऽਵਿਦ੍ਯਾਵਸ਼ਮਾਗਤਃ। ਉਪਸृष੍ਟਨ੍ਤੁ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚੈਵ ਵਿਸਰ੍ਜ੍ਜਯੇਤ੍। ਨਿਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋ ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੨.

ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਤਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ। ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਰਾਜਸਤਾਮਸਾਃ ।। ੧੨.

ਜਿਸ ਨੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚੈਵ ਨ ਦੇਵਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਭ੍ਰਮਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ ।। ੧੨.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਭਟਕਣਾ ਤੇ ਘੁੰਮਣ—ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯਾ ਕਾਵ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਚਾਵृਤਾਨਿ ਤੁ। ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚੋਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੧੨.

ਗਿਆਨ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਣੋਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਾਨ੍ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਾਦਪਿ। ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਵਿਧਿਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਯੋਗੀ ਚੋਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ। ਜੋਗੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਮਾਨੁषਾਨ੍। ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਯੋਗੀ ਉਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਜੋਗੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨ੍ ऋषੀਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਪਿਤॄਨ੍। ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਤਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰਮੇਣ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ। ਭ੍ਰਮੇਣ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਉਕਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਭਟਕ ਗਈ, ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ। ਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਉਕਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਗਈ, ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਵृਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਪਟਂ ਵਾ ਕਮ੍ਬਲਂ ਤਥਾ। ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਵਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਜਾਂ ਕੰਬਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਾਤ੍ਮਨੋ ਦੋषਾਂਸ੍ਤੂਪਸਰ੍ਗਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਪਰਿਤ ਤ੍ਯਜੇਤ ਮੇਧਾਵੀ ਯਦੀਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੧੨.

ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ऋषਯੋ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ੋਰਗਮਹਾਸੁਰਾਃ। ਉਪਸਰ੍ਗੇषੁ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੧੨.

ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਸੱਪ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨਵ—ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਯੋਗੀ ਲਘ੍ਵਾਹਾਰੀ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇषੁ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਧਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜਿਤਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ। ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸਂਜ੍ਞਕਾਃ ।। ੧੨.

ਫਿਰ, ਜੋ ਜੋਗੀ ਜੋ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਨਾਮਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪृਥਿਵੀਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਾਂ ਤਤਸ਼੍ਚਾਪੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮ੍। ਤਤੋऽਗ੍ਨਿਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਕਾਸ਼ਂ ਮਨ ਏਵ ਚ ।। ੧੨.

ਉਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ।

ਤਤਃ ਪਰਾਂ ਪੁਨਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਯਤ੍ਨਤੋ ਯਤੀ। ਕਿਦ੍ਧੀਨਾਞ੍ਚੈਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਫਿਰ, ਯਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧੀਆ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।

ਪृਥ੍ਵੀਂ ਧਾਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਮਹੀ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ। ਅਪੋ ਧਾਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਆਪਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ। ਸ਼ੀਤਾ ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਹ੍ਯਮृਤਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ।। ੧੨.

ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਖਮ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੁੱਖਮ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਠੰਢੇ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇਜੋ ਧਾਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਤੇਜਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਤੇਜਸ੍ਤਦ੍ਭਾਵਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਖਮ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਵਾਯੁਂ ਵਾਯੁਵਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਆਕਾਸ਼ਂ ਧਾਰਯਾਣਸ੍ਯ ਵ੍ਯੋਮ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੨.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਵਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ; ਜਦ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੱਖਮ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਘੋषਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਾਯੁਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੨.

ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਚੱਕਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਖਮ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਮਨੋ ਧਾਰਯਤੋ ਮਨਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਮਨਸਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮਨਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ਤੇ ਹਿ ਸਃ। ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਯਦਾ ਯੁਞ੍ਜੇਤ੍ਤਦਾ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਬੁਦ੍ਧਯਤੇ ।। ੧੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੱਖਮ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਤੁ ਯੋਗਵਿਤ੍। ਪਰਿਤ੍ਯਜਤਿ ਮੇਧਾਵੀ ਸ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਜੋ ਜੋਗੀ ਇਹ ਸੱਤ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਭੂਤ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਙ੍ਗਂ ਭਜਤੇ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਜਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਸਂਸਕ੍ਤਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਿਤ੍ਯਜਤਿ ਯੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ ਪਰਂ ਪ੍ਰਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ ।। ੧੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨ ऋषਯੋ ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ। ਸਂਸਕ੍ਤਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਭਾਵੇषੁ ਤੇ ਦੋषਾਸ੍ਤੇषੁ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ।।੧੨.੨੮ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇष੍ਵਿਹ ਕਦਾਚਨ। ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਰਾਗੋ ਵਿਰਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੨.

ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਸੁੱਖਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਵੱਡਿਆਈ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ षਡਙ੍ਗਞ੍ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਿਨਿਯੋਗਜ੍ਞਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੨.

ਜੋ ਸੱਤ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਤੇ ਮਹਾਂਇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤਾ ਤृਪ੍ਤਿਰਨਾਦਿਬੋਧਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤਾ ਨਿਤ੍ਯਮਲੁਪ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ। ਅਨਨ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਭੋਰ੍ਵਿਧਿਜ੍ਞਾਃ षਡਾਹੁਰਙ੍ਗਾਨਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ।। ੧੨.

ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਦਾ ਨਾਹ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਮਹਾਂਇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਧਨੋ ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਸਰ੍ਗੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸੋਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਜਿਤਰਾਮਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ। ਏਕਾ ਬਹਿਃਸ਼ਰੀਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਰਣਾ ਸਰ੍ਵਕਾਮਿਕੀ ।। ੧੨.

ਜੋ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਜੋਗੀ ਨੇ ਸਾਹ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਕ ਧਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।