ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿषਸ੍ਯ ਤੁ ਫਲਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਤਤਃ । ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਨਗਾਂ ਪृਥ੍ਵੀਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨਸਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਫਲ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਅੰਦਰ ਰੱਖੋ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ।

ਹृਦਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਮੁਦ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਘਟਾਨਾਞ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਨਾਯੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍ ।। ੧੧.

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।

ਉਦਕੇ ਕਣ੍ਠਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤੋਵਿषਾਵਿष੍ਟੋ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਿਕੀਮ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਗਲੇ ਤੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉ। ਜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

ਸ਼ੀਰ੍ਣੋऽਰ੍ਕਪਤ੍ਰਪੁਟਕੈਃ ਪਿਬੇਦ੍ਵਲ੍ਮੀਕਮृਤ੍ਤਿਕਾਮ੍ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਧਿਰ੍ਹ੍ਯੇष ਵਿਸ਼੍ਰੁਤੋ ਯੋਗਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ।। ੧੧.

ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ, ਚਿਟੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਜ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਸੇਨ ਯੋਗਦृष੍ਟੇਨ ਹੇਤੁਨਾ। ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਕਥਯੇਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੧੧.

ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣ ਲਵੋ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿਖਾਵੇ।

ਅਥਾਪਿ ਕਥਯੇਨ੍ਮੋਹਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਕਥਞ੍ਚਨ ।। ੧੧.

ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾਰੋਗ੍ਯਮਲੋਲੁਪਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾ ਸੁਸ੍ਵਰਸੌਮ੍ਯਤਾ ਚ। ਗਨ੍ਧਃ ਸ਼ੁਭੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀष ਮਲ੍ਪਂ ਯੋਗਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ।। ੧੧.

ਸੁਚੱਜਾਪਣ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਨਰਮੀ, ਚੰਗੀ ਸੁਗੰਧ, ਘੱਟ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਕੜੀਆਂ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪृਥਿਵੀਞ੍ਚੈਵ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤੀਂ ਯਦਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਕृਤ੍ਵਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਤੇ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ੧੧.

ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ, ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਉਪਸਰ੍ਗਾ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦੋषਾ ਦृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ।। ੧੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਨੁष੍ਯਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਕਾਮਯੇਤ ऋਤੁਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ। ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਨਫਲਞ੍ਚੈਵ ਉਪਸृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਯੋਗਵਿਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਜੋਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।

ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਹਵਿਰ੍ਯਜ੍ਞਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਤਨਂ ਤਥਾ। ਮਾਯਾਕਰ੍ਮ ਧਨਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੁਪਸृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਕਾਂਕ੍ਸ਼ਤਿ ।। ੧੨.

ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਰਸਮ, ਹਵਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਜਾਦੂਈ ਕੰਮ, ਧਨ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਜੋਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਏष ਕਰ੍ਮਸੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੋऽਵਿਦ੍ਯਾਵਸ਼ਮਾਗਤਃ। ਉਪਸृष੍ਟਨ੍ਤੁ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚੈਵ ਵਿਸਰ੍ਜ੍ਜਯੇਤ੍। ਨਿਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋ ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੨.

ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਤਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ। ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਰਾਜਸਤਾਮਸਾਃ ।। ੧੨.

ਜਿਸ ਨੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚੈਵ ਨ ਦੇਵਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਭ੍ਰਮਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ ।। ੧੨.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਭਟਕਣਾ ਤੇ ਘੁੰਮਣ—ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯਾ ਕਾਵ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਚਾਵृਤਾਨਿ ਤੁ। ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚੋਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੧੨.

ਗਿਆਨ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਣੋਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਾਨ੍ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਾਦਪਿ। ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਵਿਧਿਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਯੋਗੀ ਚੋਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ। ਜੋਗੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਮਾਨੁषਾਨ੍। ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਯੋਗੀ ਉਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਜੋਗੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨ੍ ऋषੀਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਪਿਤॄਨ੍। ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਤਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰਮੇਣ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ। ਭ੍ਰਮੇਣ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਉਕਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਭਟਕ ਗਈ, ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ। ਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਉਕਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਗਈ, ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਵृਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਪਟਂ ਵਾ ਕਮ੍ਬਲਂ ਤਥਾ। ਤਤਸ੍ਤੁ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਵਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ ਕਪੜਾ ਜਾਂ ਕੰਬਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਾਤ੍ਮਨੋ ਦੋषਾਂਸ੍ਤੂਪਸਰ੍ਗਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਪਰਿਤ ਤ੍ਯਜੇਤ ਮੇਧਾਵੀ ਯਦੀਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੧੨.

ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ऋषਯੋ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ੋਰਗਮਹਾਸੁਰਾਃ। ਉਪਸਰ੍ਗੇषੁ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੧੨.

ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਸੱਪ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨਵ—ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਯੋਗੀ ਲਘ੍ਵਾਹਾਰੀ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇषੁ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਧਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜਿਤਨਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ। ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸਂਜ੍ਞਕਾਃ ।। ੧੨.

ਫਿਰ, ਜੋ ਜੋਗੀ ਜੋ ਜੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਨਾਮਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪृਥਿਵੀਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਾਂ ਤਤਸ਼੍ਚਾਪੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮ੍। ਤਤੋऽਗ੍ਨਿਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਾਕਾਸ਼ਂ ਮਨ ਏਵ ਚ ।। ੧੨.

ਉਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ।

ਤਤਃ ਪਰਾਂ ਪੁਨਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਧਾਰਯੇਦ੍ਯਤ੍ਨਤੋ ਯਤੀ। ਕਿਦ੍ਧੀਨਾਞ੍ਚੈਵ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਫਿਰ, ਯਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧੀਆ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।

ਪृਥ੍ਵੀਂ ਧਾਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਮਹੀ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ। ਅਪੋ ਧਾਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਆਪਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ। ਸ਼ੀਤਾ ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਹ੍ਯਮृਤਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ।। ੧੨.

ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਖਮ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੁੱਖਮ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਠੰਢੇ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇਜੋ ਧਾਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਤੇਜਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਤੇਜਸ੍ਤਦ੍ਭਾਵਮਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਖਮ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।