ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨਸਾ ਯਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿष੍ਟਮ੍ਭੀਕृਤ੍ਯ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਉਰੋਦ੍ਧਾਤੇ ਉਰਃਸ੍ਥਾਨਂ ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਚ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਵੀ ਵਰਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛਾਤੀ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਚੋऽਵਧਾਤੇ ਤਾਂ ਵਾਚਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਯੋਸ੍ਤਥਾ। ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤृषਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਅਗ੍ਰੇ ਸ੍ਨੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਤੁਭਿਃ। ਫਲਂ ਵੈ ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਯੋਗੀ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ। ਜੇ ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਜਿਹੜਾ ਪਿਆਸ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੇਲ ਲਗਾਓ। ਯੋਗੀ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਕੁष੍ਠੇ ਸਕੀਲਾਸੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਸਾਤ੍ਵਿਕੀਮ੍। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਜੋਦੇਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਣ, ਕੋੜ੍ਹ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸੁਚੱਜੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਰਜਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਢੁਕਵਾਂ ਇਲਾਜ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਇਦਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍। ਵਂਸ਼ਕੀਲੇਨ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਂ ਧਾਰਯਾਣਸ੍ਯ ਤਾਡਯੇਤ੍। ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਕੀਲਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਕਾष੍ਠਂ ਕਾष੍ਠੇਨ ਤਾਡਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਬਾਂਸ ਦੀ ਕੀਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਰੋ, ਕੀਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਵੱਜੋ।

ਭਯਭੀਤਸ੍ਯ ਸਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਿष੍ਯਤਿ। ਅਥ ਵਾ ਲੁਪ੍ਤਸਂਜ੍ਞਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਦਬਾਓ।

ਪ੍ਰਤਿਲਭ੍ਯ ਤਤਃ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਮਲ੍ਪਂ ਚ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਓ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮਾਨੁषੇਣ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਦਾ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਯੋਗਵਿਤ੍ । ਦਿਵਂ ਚ ਪृਥਿਵੀਞ੍ਚੈਵ ਵਾਯੁਮਗ੍ਨਿਂ ਚ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਅਸਧਾਰਣ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਦਹ੍ਯਮਾਨਂ ਵਸ਼ੀਭਵੇਤ੍। ਅਥਾਪਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦ੍ਦੇਹਂ ਤਤਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿषੇਧਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਸਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਯੋਗੇਨ ਧਾਰਯਾਨਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਿ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਲਯਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਫਿਰ, ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਸਰ੍ਪਾਪਰਾਧਂ ਤੁ ਧਾਰਯੇਦ੍ਧृਦਯੋਦਰੇ । ਮਹਰ੍ਜਨਸ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੋ। ਮਹਰ, ਜਨਸ, ਤਪ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਉ।

ਵਿषਸ੍ਯ ਤੁ ਫਲਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਤਤਃ । ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਨਗਾਂ ਪृਥ੍ਵੀਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨਸਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਫਲ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਅੰਦਰ ਰੱਖੋ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ।

ਹृਦਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਮੁਦ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਘਟਾਨਾਞ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਨਾਯੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍ ।। ੧੧.

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।

ਉਦਕੇ ਕਣ੍ਠਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤੋਵਿषਾਵਿष੍ਟੋ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਿਕੀਮ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਗਲੇ ਤੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉ। ਜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

ਸ਼ੀਰ੍ਣੋऽਰ੍ਕਪਤ੍ਰਪੁਟਕੈਃ ਪਿਬੇਦ੍ਵਲ੍ਮੀਕਮृਤ੍ਤਿਕਾਮ੍ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਧਿਰ੍ਹ੍ਯੇष ਵਿਸ਼੍ਰੁਤੋ ਯੋਗਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ।। ੧੧.

ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ, ਚਿਟੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਜ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਸੇਨ ਯੋਗਦृष੍ਟੇਨ ਹੇਤੁਨਾ। ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਕਥਯੇਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੧੧.

ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣ ਲਵੋ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿਖਾਵੇ।

ਅਥਾਪਿ ਕਥਯੇਨ੍ਮੋਹਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਕਥਞ੍ਚਨ ।। ੧੧.

ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾਰੋਗ੍ਯਮਲੋਲੁਪਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾ ਸੁਸ੍ਵਰਸੌਮ੍ਯਤਾ ਚ। ਗਨ੍ਧਃ ਸ਼ੁਭੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀष ਮਲ੍ਪਂ ਯੋਗਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ।। ੧੧.

ਸੁਚੱਜਾਪਣ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਨਰਮੀ, ਚੰਗੀ ਸੁਗੰਧ, ਘੱਟ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਕੜੀਆਂ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪृਥਿਵੀਞ੍ਚੈਵ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤੀਂ ਯਦਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਕृਤ੍ਵਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਤੇ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ੧੧.

ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ, ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਉਪਸਰ੍ਗਾ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦੋषਾ ਦृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ।। ੧੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਨੁष੍ਯਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਕਾਮਯੇਤ ऋਤੁਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ। ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਨਫਲਞ੍ਚੈਵ ਉਪਸृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਯੋਗਵਿਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਜੋਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।

ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਹਵਿਰ੍ਯਜ੍ਞਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਤਨਂ ਤਥਾ। ਮਾਯਾਕਰ੍ਮ ਧਨਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੁਪਸृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਕਾਂਕ੍ਸ਼ਤਿ ।। ੧੨.

ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਰਸਮ, ਹਵਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਜਾਦੂਈ ਕੰਮ, ਧਨ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਜੋਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਏष ਕਰ੍ਮਸੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੋऽਵਿਦ੍ਯਾਵਸ਼ਮਾਗਤਃ। ਉਪਸृष੍ਟਨ੍ਤੁ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚੈਵ ਵਿਸਰ੍ਜ੍ਜਯੇਤ੍। ਨਿਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋ ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੨.

ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਤਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ। ਉਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਰਾਜਸਤਾਮਸਾਃ ।। ੧੨.

ਜਿਸ ਨੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚੈਵ ਨ ਦੇਵਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਭ੍ਰਮਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ ।। ੧੨.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਭਟਕਣਾ ਤੇ ਘੁੰਮਣ—ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯਾ ਕਾਵ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਚਾਵृਤਾਨਿ ਤੁ। ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚੋਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੧੨.

ਗਿਆਨ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਣੋਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਾਨ੍ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਾਦਪਿ। ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਵਿਧਿਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਯੋਗੀ ਚੋਨ੍ਮਤ੍ਤਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ। ਜੋਗੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਾਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਮਾਨੁषਾਨ੍। ਵੇਤ੍ਤਿ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਯੋਗੀ ਉਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਜੋਗੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਨ੍ ऋषੀਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਪਿਤॄਨ੍। ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੨.

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਤਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰਮੇਣ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾ। ਭ੍ਰਮੇਣ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਬੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੧੨.

ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਉਕਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਭਟਕ ਗਈ, ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।