ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਸ੍ਤਥਾऽਪ੍ਰਿਤੋ ਨ ਚ ਵ੍ਯਾਕੁਲਚੇਤਨਃ। ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਰਮਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਯੋਗੀ ਧ੍ਯਾਨਪਰਃ ਸਦਾ ।। ੧੧.

ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।

ਏਤਾਨ੍ ਦੋषਾਨ੍ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਯੋ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਵੈ। ਤਸ੍ਯ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਘ੍ਨਕਾਰਕਾਃ ।। ੧੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜਡਤ੍ਵਂ ਬਧਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ। ਅਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮृਤਿਲੋਪਸ਼੍ਚ ਜਰਾ ਰੋਗਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੧੧.

ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਗੂੰਗਾਪਣ, ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ, ਯਾਦ ਦਿਲੋਂ ਜਾਣਾ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੋ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਵੈ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਯੋਗੀ ਯੁਞ੍ਜੇਤ੍ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੧੧.

ਉਸਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਦਾ ਚੈਵ ਨ ਦੋषਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਰੁਯਾਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਤੇषਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦੋषਾਣਾਂ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਯਥਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੧੧.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਂ ਯਵਾਗੂਮਤ੍ਯੁष੍ਣਾਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਂ ਤਤ੍ਰਾਵਧਾਰਯੇਤ੍ । ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ।। ੧੧.

ਗਰਮ ਤੇ ਚਿਕਣ ਜੌਂ ਦੀ ਖੀਰ ਖਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਿਦਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍। ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਧਿ ਯਵਾਗੂਰ੍ਵਾ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ ।। ੧੧.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਜੌਂ ਦੀ ਖੀਰ ਖਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਗ੍ਰਂਥਿਂ ਤਤੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਯੁਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ । ਤਥਾਪਿ ਨ ਵਿਸ਼ੇषਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਗੰਢ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਤਨੁਂ ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਵਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਦੇਹਿਨਃ। ਗੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਘਾਤੇ ਏਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਪਿੱਛਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਕਮ੍ਪੇਨ ਸਮਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ । ਇਮਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤ ਤਯਾ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਇਲਾਜ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨਸਾ ਯਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿष੍ਟਮ੍ਭੀਕृਤ੍ਯ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਉਰੋਦ੍ਧਾਤੇ ਉਰਃਸ੍ਥਾਨਂ ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਚ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਵੀ ਵਰਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛਾਤੀ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਚੋऽਵਧਾਤੇ ਤਾਂ ਵਾਚਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਯੋਸ੍ਤਥਾ। ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤृषਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਅਗ੍ਰੇ ਸ੍ਨੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਤੁਭਿਃ। ਫਲਂ ਵੈ ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਯੋਗੀ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ। ਜੇ ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਜਿਹੜਾ ਪਿਆਸ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੇਲ ਲਗਾਓ। ਯੋਗੀ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਕੁष੍ਠੇ ਸਕੀਲਾਸੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਸਾਤ੍ਵਿਕੀਮ੍। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਜੋਦੇਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਣ, ਕੋੜ੍ਹ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸੁਚੱਜੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਰਜਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਢੁਕਵਾਂ ਇਲਾਜ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਇਦਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍। ਵਂਸ਼ਕੀਲੇਨ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਂ ਧਾਰਯਾਣਸ੍ਯ ਤਾਡਯੇਤ੍। ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਕੀਲਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਕਾष੍ਠਂ ਕਾष੍ਠੇਨ ਤਾਡਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਬਾਂਸ ਦੀ ਕੀਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਰੋ, ਕੀਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਵੱਜੋ।

ਭਯਭੀਤਸ੍ਯ ਸਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਿष੍ਯਤਿ। ਅਥ ਵਾ ਲੁਪ੍ਤਸਂਜ੍ਞਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਦਬਾਓ।

ਪ੍ਰਤਿਲਭ੍ਯ ਤਤਃ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਮਲ੍ਪਂ ਚ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਓ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮਾਨੁषੇਣ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਦਾ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਯੋਗਵਿਤ੍ । ਦਿਵਂ ਚ ਪृਥਿਵੀਞ੍ਚੈਵ ਵਾਯੁਮਗ੍ਨਿਂ ਚ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਅਸਧਾਰਣ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਦਹ੍ਯਮਾਨਂ ਵਸ਼ੀਭਵੇਤ੍। ਅਥਾਪਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦ੍ਦੇਹਂ ਤਤਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿषੇਧਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਸਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਯੋਗੇਨ ਧਾਰਯਾਨਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਿ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਲਯਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਫਿਰ, ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਸਰ੍ਪਾਪਰਾਧਂ ਤੁ ਧਾਰਯੇਦ੍ਧृਦਯੋਦਰੇ । ਮਹਰ੍ਜਨਸ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੋ। ਮਹਰ, ਜਨਸ, ਤਪ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਉ।

ਵਿषਸ੍ਯ ਤੁ ਫਲਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਾਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ਤਤਃ । ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਨਗਾਂ ਪृਥ੍ਵੀਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨਸਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਫਲ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਅੰਦਰ ਰੱਖੋ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ।

ਹृਦਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਮੁਦ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਘਟਾਨਾਞ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਨਾਯੀਤ ਯੋਗਵਿਤ੍ ।। ੧੧.

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।

ਉਦਕੇ ਕਣ੍ਠਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤੋਵਿषਾਵਿष੍ਟੋ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਿਕੀਮ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਗਲੇ ਤੱਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉ। ਜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

ਸ਼ੀਰ੍ਣੋऽਰ੍ਕਪਤ੍ਰਪੁਟਕੈਃ ਪਿਬੇਦ੍ਵਲ੍ਮੀਕਮृਤ੍ਤਿਕਾਮ੍ । ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਵਿਧਿਰ੍ਹ੍ਯੇष ਵਿਸ਼੍ਰੁਤੋ ਯੋਗਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ।। ੧੧.

ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ, ਚਿਟੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਜ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਸੇਨ ਯੋਗਦृष੍ਟੇਨ ਹੇਤੁਨਾ। ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਕਥਯੇਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੧੧.

ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣ ਲਵੋ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿਖਾਵੇ।

ਅਥਾਪਿ ਕਥਯੇਨ੍ਮੋਹਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਕਥਞ੍ਚਨ ।। ੧੧.

ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਥਾਰੋਗ੍ਯਮਲੋਲੁਪਤ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾ ਸੁਸ੍ਵਰਸੌਮ੍ਯਤਾ ਚ। ਗਨ੍ਧਃ ਸ਼ੁਭੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀष ਮਲ੍ਪਂ ਯੋਗਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ।। ੧੧.

ਸੁਚੱਜਾਪਣ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਨਰਮੀ, ਚੰਗੀ ਸੁਗੰਧ, ਘੱਟ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਕੜੀਆਂ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪृਥਿਵੀਞ੍ਚੈਵ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤੀਂ ਯਦਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਕृਤ੍ਵਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਤੇ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ੧੧.

ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ, ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਉਪਸਰ੍ਗਾ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦੋषਾ ਦृष੍ਟਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ।। ੧੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।