ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਂ ਵੈ ਨਿਯਤਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰਾਯਣਃ। ਜਿਤ੍ਵਾ ਜਿਤ੍ਵਾ ਸਦਾ ਭੂਮਿਮਾਰੋਹੇਤ੍ਤੁ ਸਦਾ ਮੁਨਿਃ ।। ੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਿਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਮੂਨਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾ ਹਿ ਮਹਾਭੂਮਿਰ੍ਦੋषਾਨੁਤ੍ਪਾਦਯੇਦ੍ਬਹੂਨ੍ । ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ ਸਮ੍ਮੋਹਂ ਨ ਰੋਹੇਦਜਿਤਾਂ ਤਤਃ ।। ੧੧.

ਜੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ।

ਨਾਲੇਨ ਤੁ ਯਥਾ ਤੋਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵ ਬਲਾਨ੍ਵਿਤਃ। ਆਪਿਬੇਤ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤਥਾ ਵਾਯੁਞ੍ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਃ ।। ੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਹृਦਯੇ ਚੈਵ ਕਣ੍ਠੇ ਉਰਸਿ ਚਾਨਨੇ। ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਤੁ ਤਥਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇऽਥ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ।। ੧੧.

ਨਾਭੀ, ਦਿਲ, ਗਲਾ, ਛਾਤੀ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਅੱਖਾਂ, ਭੰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ—

ਕਿਞ੍ਚਿਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾ ਪਰਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਰੋਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸ ਕਥ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਸ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਾਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਸੋ ਧਾਰਣਾ ਚੈਵ ਧਾਰਣੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਨਿਵृਤ੍ਤਿ ਰ੍ਵਿषਯਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੧੧.

ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਮਵਾਯੇ ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਾ। ਤਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯੋਗਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਨਂ ਵੈ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਧ੍ਯਾਨਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਪਸ਼੍ਯੇਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੂਰ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਨੁਪਪਤ੍ਤੌ ਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨ੍ਤੁ ਨਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਅਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਗਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨ੍ਤੁ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਅਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਵਨੇ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਚਯੇ ਤਥਾ। ਜਨ੍ਤੁਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣਗੋष੍ਠੇ ਚਤੁष੍ਪਥੇ ।। ੧੧.

ਅੱਗ ਕੋਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵੱਛੇ-ਘਰ ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ—

ਸਸ਼ਬ੍ਦੇ ਸਭਯੇ ਵਾਪਿ ਚੈਤ੍ਯਵਲ੍ਮੀਕਸਂਚਯੇ। ਉਦਪਾਨੇ ਤਥਾ ਨਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਬਾਧਾਤਃ ਕਦਾਚਨ ।। ੧੧.

ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਡਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਜਾਂ ਦੀਮਕ ਦੇ ਟੇਲਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਕੁਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਸ੍ਤਥਾऽਪ੍ਰਿਤੋ ਨ ਚ ਵ੍ਯਾਕੁਲਚੇਤਨਃ। ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਰਮਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਯੋਗੀ ਧ੍ਯਾਨਪਰਃ ਸਦਾ ।। ੧੧.

ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।

ਏਤਾਨ੍ ਦੋषਾਨ੍ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਯੋ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਵੈ। ਤਸ੍ਯ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਘ੍ਨਕਾਰਕਾਃ ।। ੧੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜਡਤ੍ਵਂ ਬਧਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ। ਅਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮृਤਿਲੋਪਸ਼੍ਚ ਜਰਾ ਰੋਗਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੧੧.

ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਗੂੰਗਾਪਣ, ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ, ਯਾਦ ਦਿਲੋਂ ਜਾਣਾ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੋ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਵੈ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਯੋਗੀ ਯੁਞ੍ਜੇਤ੍ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੧੧.

ਉਸਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਦਾ ਚੈਵ ਨ ਦੋषਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਰੁਯਾਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਤੇषਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦੋषਾਣਾਂ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਯਥਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੧੧.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਂ ਯਵਾਗੂਮਤ੍ਯੁष੍ਣਾਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਂ ਤਤ੍ਰਾਵਧਾਰਯੇਤ੍ । ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ।। ੧੧.

ਗਰਮ ਤੇ ਚਿਕਣ ਜੌਂ ਦੀ ਖੀਰ ਖਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਿਦਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍। ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਧਿ ਯਵਾਗੂਰ੍ਵਾ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ ।। ੧੧.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਜੌਂ ਦੀ ਖੀਰ ਖਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਗ੍ਰਂਥਿਂ ਤਤੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਯੁਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ । ਤਥਾਪਿ ਨ ਵਿਸ਼ੇषਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਗੰਢ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਤਨੁਂ ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਵਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਦੇਹਿਨਃ। ਗੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਘਾਤੇ ਏਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਪਿੱਛਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਕਮ੍ਪੇਨ ਸਮਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ । ਇਮਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਵ੍ਵੀਤ ਤਯਾ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਇਲਾਜ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨਸਾ ਯਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿष੍ਟਮ੍ਭੀਕृਤ੍ਯ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਉਰੋਦ੍ਧਾਤੇ ਉਰਃਸ੍ਥਾਨਂ ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਚ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਵੀ ਵਰਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛਾਤੀ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਚੋऽਵਧਾਤੇ ਤਾਂ ਵਾਚਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਯੋਸ੍ਤਥਾ। ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤृषਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਅਗ੍ਰੇ ਸ੍ਨੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਤੁਭਿਃ। ਫਲਂ ਵੈ ਚਿਨ੍ਤਯੇਦ੍ਯੋਗੀ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ। ਜੇ ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਜਿਹੜਾ ਪਿਆਸ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਭ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੇਲ ਲਗਾਓ। ਯੋਗੀ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਕੁष੍ਠੇ ਸਕੀਲਾਸੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਸਾਤ੍ਵਿਕੀਮ੍। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਜੋਦੇਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਣ, ਕੋੜ੍ਹ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸੁਚੱਜੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਰਜਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਢੁਕਵਾਂ ਇਲਾਜ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਇਦਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍। ਵਂਸ਼ਕੀਲੇਨ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਂ ਧਾਰਯਾਣਸ੍ਯ ਤਾਡਯੇਤ੍। ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਕੀਲਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਕਾष੍ਠਂ ਕਾष੍ਠੇਨ ਤਾਡਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਬਾਂਸ ਦੀ ਕੀਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਰੋ, ਕੀਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਵੱਜੋ।

ਭਯਭੀਤਸ੍ਯ ਸਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਿष੍ਯਤਿ। ਅਥ ਵਾ ਲੁਪ੍ਤਸਂਜ੍ਞਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਦਬਾਓ।

ਪ੍ਰਤਿਲਭ੍ਯ ਤਤਃ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍। ਸ੍ਰਿਗ੍ਧਮਲ੍ਪਂ ਚ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤਃ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਓ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮਾਨੁषੇਣ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਦਾ ਬੁਧ੍ਯਤਿ ਯੋਗਵਿਤ੍ । ਦਿਵਂ ਚ ਪृਥਿਵੀਞ੍ਚੈਵ ਵਾਯੁਮਗ੍ਨਿਂ ਚ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਅਸਧਾਰਣ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਦਹ੍ਯਮਾਨਂ ਵਸ਼ੀਭਵੇਤ੍। ਅਥਾਪਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦ੍ਦੇਹਂ ਤਤਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿषੇਧਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਸਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਯੋਗੇਨ ਧਾਰਯਾਨਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਿ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਲਯਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਫਿਰ, ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।