ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮਜਾਨੁਰੇਕਜਾਨੁਰੁਤ੍ਤਾਨਃ ਸੁਸ੍ਥਿਤੋऽਪਿ ਚ। ਸਮੋ ਦृਢਾਸਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਂਹृਤ੍ਯ ਚਰਣਾਵੁਭੌ ।। ੧੧.

ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਸਨ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯੋऽਵਬਦ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ ਉਰੋ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਚਾਗ੍ਰਤਃ। ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੇ ਛਾਦ੍ਯ ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਨਨਂ ਤਤਃ ।। ੧੧.

ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ, ਅੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਾਮਿਤਸ਼ਿਰਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਵਂ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨਵਲੋਕਯਨ੍ ।। ੧੧.

ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਗਰਦਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੋ।

ਤਮਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਰਜਸਾ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ੍ਛਾਦਯੇਤ੍ । ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੧੧.

ਹਨੇਰਾ ਰਜ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਜ ਨੂੰ ਸੁੱਚਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੁੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਃ ਪਞ੍ਚ ਸ ਮਾਰੁਤਾਨ੍। ਵਿਗृਹ੍ਯ ਸਮਵਾਯੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰੇਤ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਕੂਰ੍ਮੋऽਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਤਃ। ਤਥਾਤ੍ਮਰਤਿਰੇਕਸ੍ਥਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੧੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਨ੍ਤੁ ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੁਚਿਃ। ਆਕਣ੍ਠਨਾਭਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਗਲੇ ਤੱਕ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਿਮੇषੋਨ੍ਮੇष ਏਵ ਚ। ਤਥਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੧੧.

ਇੱਕ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਖ ਮਿਟਕਣ ਜਾਂ ਖੁੱਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਗਾ ਜਾਣੋ; ਇਉਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰਾਂ ਕਲਾ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮੋ ਯੋਗੋ ਵੈ ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਯਮ੍। ਤਥਾ ਵੈ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ।। ੧੧.

ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੈ; ਯੋਗ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਉਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਨਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਵੈ ਨਿਯਤਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰਾਯਣਃ। ਜਿਤ੍ਵਾ ਜਿਤ੍ਵਾ ਸਦਾ ਭੂਮਿਮਾਰੋਹੇਤ੍ਤੁ ਸਦਾ ਮੁਨਿਃ ।। ੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਿਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਮੂਨਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾ ਹਿ ਮਹਾਭੂਮਿਰ੍ਦੋषਾਨੁਤ੍ਪਾਦਯੇਦ੍ਬਹੂਨ੍ । ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ ਸਮ੍ਮੋਹਂ ਨ ਰੋਹੇਦਜਿਤਾਂ ਤਤਃ ।। ੧੧.

ਜੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ।

ਨਾਲੇਨ ਤੁ ਯਥਾ ਤੋਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵ ਬਲਾਨ੍ਵਿਤਃ। ਆਪਿਬੇਤ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤਥਾ ਵਾਯੁਞ੍ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਃ ।। ੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਹृਦਯੇ ਚੈਵ ਕਣ੍ਠੇ ਉਰਸਿ ਚਾਨਨੇ। ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਤੁ ਤਥਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇऽਥ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ।। ੧੧.

ਨਾਭੀ, ਦਿਲ, ਗਲਾ, ਛਾਤੀ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਅੱਖਾਂ, ਭੰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ—

ਕਿਞ੍ਚਿਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾ ਪਰਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਰੋਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸ ਕਥ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਸ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਾਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਸੋ ਧਾਰਣਾ ਚੈਵ ਧਾਰਣੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਨਿਵृਤ੍ਤਿ ਰ੍ਵਿषਯਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੧੧.

ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਮਵਾਯੇ ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਾ। ਤਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯੋਗਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਨਂ ਵੈ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਧ੍ਯਾਨਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਪਸ਼੍ਯੇਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੂਰ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਨੁਪਪਤ੍ਤੌ ਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨ੍ਤੁ ਨਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਅਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਗਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨ੍ਤੁ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਅਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਵਨੇ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਚਯੇ ਤਥਾ। ਜਨ੍ਤੁਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣਗੋष੍ਠੇ ਚਤੁष੍ਪਥੇ ।। ੧੧.

ਅੱਗ ਕੋਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵੱਛੇ-ਘਰ ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ—

ਸਸ਼ਬ੍ਦੇ ਸਭਯੇ ਵਾਪਿ ਚੈਤ੍ਯਵਲ੍ਮੀਕਸਂਚਯੇ। ਉਦਪਾਨੇ ਤਥਾ ਨਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਬਾਧਾਤਃ ਕਦਾਚਨ ।। ੧੧.

ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਡਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਜਾਂ ਦੀਮਕ ਦੇ ਟੇਲਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਕੁਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਸ੍ਤਥਾऽਪ੍ਰਿਤੋ ਨ ਚ ਵ੍ਯਾਕੁਲਚੇਤਨਃ। ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਰਮਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਯੋਗੀ ਧ੍ਯਾਨਪਰਃ ਸਦਾ ।। ੧੧.

ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।

ਏਤਾਨ੍ ਦੋषਾਨ੍ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ਯੋ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਵੈ। ਤਸ੍ਯ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਘ੍ਨਕਾਰਕਾਃ ।। ੧੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜਡਤ੍ਵਂ ਬਧਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ। ਅਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮृਤਿਲੋਪਸ਼੍ਚ ਜਰਾ ਰੋਗਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੧੧.

ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਗੂੰਗਾਪਣ, ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ, ਯਾਦ ਦਿਲੋਂ ਜਾਣਾ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੋ ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਵੈ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਯੋਗੀ ਯੁਞ੍ਜੇਤ੍ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੧੧.

ਉਸਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਦਾ ਚੈਵ ਨ ਦੋषਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਰੁਯਾਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਤੇषਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦੋषਾਣਾਂ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਯਥਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੧੧.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਂ ਯਵਾਗੂਮਤ੍ਯੁष੍ਣਾਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਂ ਤਤ੍ਰਾਵਧਾਰਯੇਤ੍ । ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ।। ੧੧.

ਗਰਮ ਤੇ ਚਿਕਣ ਜੌਂ ਦੀ ਖੀਰ ਖਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਿਦਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍। ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਧਿ ਯਵਾਗੂਰ੍ਵਾ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ ।। ੧੧.

ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਜੌਂ ਦੀ ਖੀਰ ਖਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਗ੍ਰਂਥਿਂ ਤਤੋ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਯੁਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ । ਤਥਾਪਿ ਨ ਵਿਸ਼ੇषਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਾਰਣਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਗੰਢ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਤਨੁਂ ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਵਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਦੇਹਿਨਃ। ਗੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਪ੍ਰਤੀਘਾਤੇ ਏਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਪਿੱਛਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।