ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿਵੈ। ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਦੀਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੧੧.

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਣੋ: ਸ਼ਾਂਤੀ, ਡੂੰਘੀ ਠੰਢ, ਚਮਕ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾਪਣ—ਇਹ ਚਾਰੇ।

ਘੋਰਾਕਾਰਸ਼ਿਵਾਨਾਨ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਸਮ੍ਭਵਮ੍। ਸ੍ਵਯਂਕृਤਾਨਿ ਕਾਲੇਨ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੧.

ਭੈੜੇ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤृਮਾਤृ ਪ੍ਰਦੁष੍ਟਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਸਙ੍ਕਰੈਃ। ਕ੍ਸ਼ਪਣਂ ਹਿ ਕषਾਯਾਣਾਂ ਪਾਪਾਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਗਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਠੰਡਕ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚੀ ਤੌਬਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੋਭਮਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਹਿ ਪਾਪਾਨਾਮਪਿ ਸਂਯਮਃ । ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਥੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯੇਨ੍ਦੁਗ੍ਰਹਤਾਰਾਣਾਂ ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿषਯੋ ਭਵੇਤ੍। ऋषੀਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪਦਾਮ੍ ।। ੧੧.

ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਦ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਞ੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਯ ਚ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਮਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੀਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ, ਅਗਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਮਕ ਤਪੱਸਿਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਃ ਪਞ੍ਚ ਚ ਮਾਰੁਤਾਨ੍ । ਪ੍ਰਸਾਦਯਤਿ ਯੇਨਾਸੌ ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੧੧.

ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ। ਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟਫਲੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਦ੍ਯਃਕਾਲਪ੍ਰਸਾਦਜਃ ।। ੧੧.

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਹੈ: ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਸਨਂ ਚ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੁਞ੍ਜਤੋ ਯੋਗਮੇਵ ਚ ।। ੧੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਠੀਕ ਬੈਠਕ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਯੌਂ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ। ਆਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਝਮਰ੍ਦ੍ਧਾਸਨਨ੍ਤਥਾ ।। ੧੧.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਂਕਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਪਦਮ ਆਸਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਮਜਾਨੁਰੇਕਜਾਨੁਰੁਤ੍ਤਾਨਃ ਸੁਸ੍ਥਿਤੋऽਪਿ ਚ। ਸਮੋ ਦृਢਾਸਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਂਹृਤ੍ਯ ਚਰਣਾਵੁਭੌ ।। ੧੧.

ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਸਨ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯੋऽਵਬਦ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ ਉਰੋ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਚਾਗ੍ਰਤਃ। ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੇ ਛਾਦ੍ਯ ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਨਨਂ ਤਤਃ ।। ੧੧.

ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ, ਅੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਾਮਿਤਸ਼ਿਰਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਵਂ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨਵਲੋਕਯਨ੍ ।। ੧੧.

ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਗਰਦਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੋ।

ਤਮਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਰਜਸਾ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ੍ਛਾਦਯੇਤ੍ । ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੧੧.

ਹਨੇਰਾ ਰਜ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਜ ਨੂੰ ਸੁੱਚਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੁੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਃ ਪਞ੍ਚ ਸ ਮਾਰੁਤਾਨ੍। ਵਿਗृਹ੍ਯ ਸਮਵਾਯੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰੇਤ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਕੂਰ੍ਮੋऽਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਤਃ। ਤਥਾਤ੍ਮਰਤਿਰੇਕਸ੍ਥਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੧੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਨ੍ਤੁ ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੁਚਿਃ। ਆਕਣ੍ਠਨਾਭਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਗਲੇ ਤੱਕ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਿਮੇषੋਨ੍ਮੇष ਏਵ ਚ। ਤਥਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੧੧.

ਇੱਕ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਖ ਮਿਟਕਣ ਜਾਂ ਖੁੱਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਗਾ ਜਾਣੋ; ਇਉਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰਾਂ ਕਲਾ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮੋ ਯੋਗੋ ਵੈ ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਯਮ੍। ਤਥਾ ਵੈ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ।। ੧੧.

ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੈ; ਯੋਗ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਉਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਨਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਵੈ ਨਿਯਤਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰਾਯਣਃ। ਜਿਤ੍ਵਾ ਜਿਤ੍ਵਾ ਸਦਾ ਭੂਮਿਮਾਰੋਹੇਤ੍ਤੁ ਸਦਾ ਮੁਨਿਃ ।। ੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਿਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਮੂਨਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਤਾ ਹਿ ਮਹਾਭੂਮਿਰ੍ਦੋषਾਨੁਤ੍ਪਾਦਯੇਦ੍ਬਹੂਨ੍ । ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ ਸਮ੍ਮੋਹਂ ਨ ਰੋਹੇਦਜਿਤਾਂ ਤਤਃ ।। ੧੧.

ਜੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ।

ਨਾਲੇਨ ਤੁ ਯਥਾ ਤੋਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵ ਬਲਾਨ੍ਵਿਤਃ। ਆਪਿਬੇਤ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤਥਾ ਵਾਯੁਞ੍ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਃ ।। ੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਹृਦਯੇ ਚੈਵ ਕਣ੍ਠੇ ਉਰਸਿ ਚਾਨਨੇ। ਨਾਸਾਗ੍ਰੇ ਤੁ ਤਥਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇऽਥ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ।। ੧੧.

ਨਾਭੀ, ਦਿਲ, ਗਲਾ, ਛਾਤੀ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਅੱਖਾਂ, ਭੰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ—

ਕਿਞ੍ਚਿਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾ ਪਰਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਰੋਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸ ਕਥ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਸ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਾਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਸੋ ਧਾਰਣਾ ਚੈਵ ਧਾਰਣੇਤਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਨਿਵृਤ੍ਤਿ ਰ੍ਵਿषਯਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੧੧.

ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਮਵਾਯੇ ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸ਼ਣਾ। ਤਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯੋਗਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਨਂ ਵੈ ਸਿਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਧ੍ਯਾਨਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਪਸ਼੍ਯੇਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੂਰ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਨੁਪਪਤ੍ਤੌ ਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨ੍ਤੁ ਨਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਅਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਗਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨ੍ਤੁ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਅਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਵਨੇ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਚਯੇ ਤਥਾ। ਜਨ੍ਤੁਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨੇ ਵਾ ਜੀਰ੍ਣਗੋष੍ਠੇ ਚਤੁष੍ਪਥੇ ।। ੧੧.

ਅੱਗ ਕੋਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵੱਛੇ-ਘਰ ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ—