ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਥਾ ਸਿਂਹੋ ਗਜੋ ਵਾਪਿ ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਅਭਯਾਯ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਮृਗੇਭ੍ਯਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਪਾਲਤੂ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸਾਹ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਪਰਿਚਿਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵੈ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖਃ। ਪਰਿਧ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਸਂਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਿਲ੍ਬਿषਂ ਦਹਤ੍ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਨਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ।। ੧੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਨਿਯਮਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਪਾਂਸਿ ਯਾਨਿ ਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਨਿਯਮਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਫਲਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਃ ।। ੧੦.

ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ, ਵਰਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਅਬ੍ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਯਃ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਸਾਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਞ੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੧੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦਹੇਰ੍ਦੋषਾਨ੍ ਧਾਰਣਾਭਿਸ਼੍ਚ ਕਿਲ੍ਬਿषਮ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਵਿषਯਾਨ੍ ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਨਾਸ਼੍ਵਰਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ।। ੧੦.

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸਵੰਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਪਾਪਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੦.

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਦਿਵਸਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਥਾਪਿ ਵਾ। ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਂ ਤਥਾ ਮਾਸਮਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਾਨਿ ਚ ।। ੧੧.

ਇੱਕ ਦਿਨ, ਵੱਡਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ, ਸਾਲ ਜਾਂ ਯੁੱਗ—

ਮਹਾਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ऋषਯਸ੍ਤਪਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਉਪਾਸਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੧੧.

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਂਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਤਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍। ਫਲਞ੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਯਥਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੧੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿਵੈ। ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਦੀਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੧੧.

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਣੋ: ਸ਼ਾਂਤੀ, ਡੂੰਘੀ ਠੰਢ, ਚਮਕ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾਪਣ—ਇਹ ਚਾਰੇ।

ਘੋਰਾਕਾਰਸ਼ਿਵਾਨਾਨ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਸਮ੍ਭਵਮ੍। ਸ੍ਵਯਂਕृਤਾਨਿ ਕਾਲੇਨ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੧.

ਭੈੜੇ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤृਮਾਤृ ਪ੍ਰਦੁष੍ਟਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਸਙ੍ਕਰੈਃ। ਕ੍ਸ਼ਪਣਂ ਹਿ ਕषਾਯਾਣਾਂ ਪਾਪਾਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਗਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਠੰਡਕ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚੀ ਤੌਬਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੋਭਮਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਹਿ ਪਾਪਾਨਾਮਪਿ ਸਂਯਮਃ । ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਥੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯੇਨ੍ਦੁਗ੍ਰਹਤਾਰਾਣਾਂ ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿषਯੋ ਭਵੇਤ੍। ऋषੀਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪਦਾਮ੍ ।। ੧੧.

ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਦ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਞ੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਯ ਚ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਮਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੀਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ, ਅਗਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਮਕ ਤਪੱਸਿਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਃ ਪਞ੍ਚ ਚ ਮਾਰੁਤਾਨ੍ । ਪ੍ਰਸਾਦਯਤਿ ਯੇਨਾਸੌ ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੧੧.

ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ। ਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟਫਲੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਦ੍ਯਃਕਾਲਪ੍ਰਸਾਦਜਃ ।। ੧੧.

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਹੈ: ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਸਨਂ ਚ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੁਞ੍ਜਤੋ ਯੋਗਮੇਵ ਚ ।। ੧੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਠੀਕ ਬੈਠਕ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਯੌਂ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ। ਆਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਝਮਰ੍ਦ੍ਧਾਸਨਨ੍ਤਥਾ ।। ੧੧.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਂਕਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਅਰਧ-ਪਦਮ ਆਸਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਮਜਾਨੁਰੇਕਜਾਨੁਰੁਤ੍ਤਾਨਃ ਸੁਸ੍ਥਿਤੋऽਪਿ ਚ। ਸਮੋ ਦृਢਾਸਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਂਹृਤ੍ਯ ਚਰਣਾਵੁਭੌ ।। ੧੧.

ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਸਨ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਂਵृਤਾਸ੍ਯੋऽਵਬਦ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ ਉਰੋ ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਚਾਗ੍ਰਤਃ। ਪਾਰ੍ष੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਵृषਣੇ ਛਾਦ੍ਯ ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਨਨਂ ਤਤਃ ।। ੧੧.

ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ, ਅੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਾਮਿਤਸ਼ਿਰਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਂ ਸ੍ਵਂ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨਵਲੋਕਯਨ੍ ।। ੧੧.

ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਗਰਦਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਵੇਖੋ।

ਤਮਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਰਜਸਾ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ੍ਛਾਦਯੇਤ੍ । ਤਤਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯੋਗਂ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੧੧.

ਹਨੇਰਾ ਰਜ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਜ ਨੂੰ ਸੁੱਚਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੁੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਃ ਪਞ੍ਚ ਸ ਮਾਰੁਤਾਨ੍। ਵਿਗृਹ੍ਯ ਸਮਵਾਯੇਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰੇਤ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਕੂਰ੍ਮੋऽਙ੍ਗਾਨੀਵ ਸਰ੍ਵਤਃ। ਤਥਾਤ੍ਮਰਤਿਰੇਕਸ੍ਥਃ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੧੧.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਨ੍ਤੁ ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੁਚਿਃ। ਆਕਣ੍ਠਨਾਭਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ।। ੧੧.

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਗਲੇ ਤੱਕ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਿਮੇषੋਨ੍ਮੇष ਏਵ ਚ। ਤਥਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੧੧.

ਇੱਕ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਖ ਮਿਟਕਣ ਜਾਂ ਖੁੱਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਗਾ ਜਾਣੋ; ਇਉਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰਾਂ ਕਲਾ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਯਾਮੋ ਯੋਗੋ ਵੈ ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਯਮ੍। ਤਥਾ ਵੈ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ।। ੧੧.

ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੈ; ਯੋਗ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਉਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।