ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਗਤਿਸ਼੍ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਚਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਸ੍ਤਥਾ ।। ੧੦.

ਸਾਸ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਚਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹੌਲੀ, ਮਧਯਮ ਤੇ ਉੱਤਮ।

ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਰੋਧਸ੍ਤੁ ਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵੈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੧੦.

ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਪ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਦੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਉਦ੍ਵਾਤਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਵਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਿਕਃ ।। ੧੦.

ਹੌਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਵਾਦਸ਼ ਵਾਰੀ ਸਾਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਯਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਵਾਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਃ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਜਨਨੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੧੦.

ਉੱਤਮ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਪ੍ਰਮਾਣਞ੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੧੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਤੇ ਲਕੜੀ ਸੁਣੋ।

ਸਿਂਹੋ ਵਾ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਾਪਿ ਤਥਾऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਮृਗੋ ਵਨੇ। ਗृਹੀਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਮृਦੁਃ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਦੁਰਾਧਰ੍षਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਕृਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਯੋਗਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਏਵਾਭ੍ਯਾਸਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ ਚੈਵ ਹਿ ਯਥਾ ਸਿਂਹਃ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਾਪਿ ਦੁਰ੍ਬਲਃ। ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਸ਼ਾਦ੍ਯੋਗਾਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ ਪਰਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨਾਤ੍ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਧਾਯ ਮਨੋ ਮਨ੍ਦਂ ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਪਰਿਧਾਯ ਮਨੋਦੇਵਂ ਤਥਾ ਜੀਵਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ।। ੧੦.

ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਝ ਰੋਕਣ ਨਾਲ, ਸਾਹ (ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ) ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਹਿ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ਗਚ੍ਛਤੇ ਯੋਗਮਾਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਦਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਤਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਨਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਚੇਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ, ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਸਿਂਹੋ ਗਜੋ ਵਾਪਿ ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਅਭਯਾਯ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਮृਗੇਭ੍ਯਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਪਾਲਤੂ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸਾਹ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਪਰਿਚਿਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵੈ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖਃ। ਪਰਿਧ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਸਂਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਿਲ੍ਬਿषਂ ਦਹਤ੍ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਨਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ।। ੧੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਨਿਯਮਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਪਾਂਸਿ ਯਾਨਿ ਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਨਿਯਮਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਫਲਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਃ ।। ੧੦.

ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ, ਵਰਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਅਬ੍ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਯਃ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਸਾਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਞ੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੧੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦਹੇਰ੍ਦੋषਾਨ੍ ਧਾਰਣਾਭਿਸ਼੍ਚ ਕਿਲ੍ਬਿषਮ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਵਿषਯਾਨ੍ ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਨਾਸ਼੍ਵਰਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ।। ੧੦.

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸਵੰਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਪਾਪਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੦.

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਦਿਵਸਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਥਾਪਿ ਵਾ। ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਂ ਤਥਾ ਮਾਸਮਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਾਨਿ ਚ ।। ੧੧.

ਇੱਕ ਦਿਨ, ਵੱਡਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ, ਸਾਲ ਜਾਂ ਯੁੱਗ—

ਮਹਾਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ऋषਯਸ੍ਤਪਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਉਪਾਸਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੧੧.

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਂਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਤਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍। ਫਲਞ੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਯਥਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੧੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਧਿਵੈ। ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਦੀਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੧੧.

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਣੋ: ਸ਼ਾਂਤੀ, ਡੂੰਘੀ ਠੰਢ, ਚਮਕ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾਪਣ—ਇਹ ਚਾਰੇ।

ਘੋਰਾਕਾਰਸ਼ਿਵਾਨਾਨ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਸਮ੍ਭਵਮ੍। ਸ੍ਵਯਂਕृਤਾਨਿ ਕਾਲੇਨ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।। ੧੧.

ਭੈੜੇ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤृਮਾਤृ ਪ੍ਰਦੁष੍ਟਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਤਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਸਙ੍ਕਰੈਃ। ਕ੍ਸ਼ਪਣਂ ਹਿ ਕषਾਯਾਣਾਂ ਪਾਪਾਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਗਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਠੰਡਕ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚੀ ਤੌਬਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੋਭਮਾਨਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਹਿ ਪਾਪਾਨਾਮਪਿ ਸਂਯਮਃ । ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਥੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯੇਨ੍ਦੁਗ੍ਰਹਤਾਰਾਣਾਂ ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿषਯੋ ਭਵੇਤ੍। ऋषੀਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪਦਾਮ੍ ।। ੧੧.

ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਦ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਞ੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਸ੍ਯ ਚ । ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਮਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੀਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਪ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੧੧.

ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ, ਅਗਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਮਕ ਤਪੱਸਿਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਃ ਪਞ੍ਚ ਚ ਮਾਰੁਤਾਨ੍ । ਪ੍ਰਸਾਦਯਤਿ ਯੇਨਾਸੌ ਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੧੧.

ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ। ਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟਫਲੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਦ੍ਯਃਕਾਲਪ੍ਰਸਾਦਜਃ ।। ੧੧.

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਹੈ: ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਸਨਂ ਚ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯੁਞ੍ਜਤੋ ਯੋਗਮੇਵ ਚ ।। ੧੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਠੀਕ ਬੈਠਕ ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।