ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯੋਗਂ ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਞ੍ਚਾਪਿ ਮਹਾਮੁਨੇ। ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸਾਧਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਕ੍ਸ਼੍ਵ ਨਃ ।। ੧੦.

ਹੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ, ਸਾਨੂੰ ਯੋਗ, ਤਪ, ਸਚਾਈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।

ਯੇਨ ਯੇਨ ਚ ਧਰ੍ਮੇਣ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਯੋਗਂ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੧੦.

ਜਿਸ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਲਕੜੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।

ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਃ ਪੁਰਾਣੇ ਤੁ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਸਮੁਦਾਹृਤਾਃ। ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਯਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰੁਦ੍ਰੈਰਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੧੦.

ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪੰਜ ਧਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਾਈ।

ਆਦਿਤ੍ਯੈਰ੍ਵਸੁਭਿਃ ਸਾਧ੍ਯੈਰਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਰੁਦ੍ਭਿਰ੍ਭृਗੁਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਵਿਬੁਧਾਲਯਾਃ ।। ੧੦.

ਆਦਿਤਿਆਂ, ਵਸੂਆਂ, ਸਾਧਿਆਂ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਆਂ, ਮਰੁਤਾਂ, ਭ੍ਰਿਗੁਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ—

ਯਮਸ਼ੁਕ੍ਰਪੁਰੋਗੈਸ਼੍ਚ ਪਿਤृਕਾਲਾਨ੍ਤਕੈਸ੍ਤਥਾ। ਏਤੈਸ਼੍ਵਾਨ੍ਯੈਸ਼ਚਵ ਬਹੁਭਿਸ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਾਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਿਤਾਃ ।। ੧੦.

ਯਮ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਪਿਤਰ, ਕਾਲ, ਅੰਤਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਅਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਕਰ੍ਮਾਣਃ ਸ਼ਾਰਦਾਮ੍ਬਰਨਿਰ੍ਮਲਾਃ। ਉਪਾਸਤੇ ਮੁਨਿਗਣਾਃ ਸਨ੍ਧਾਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੧੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਨੀ-ਗਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੁਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇ ਯੁਕ੍ਤਾ ਗੁਰੂਣਾਂ ਵੈ ਪ੍ਰਿਯੇਪ੍ਸਵਃ। ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਮਾਨੁषਂ ਜਨ੍ਮ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਚ ਦੇਵਵਤ੍ ।। ੧੦.

ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੇਣ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਃ ਸਨਾਤਨਾਃ। ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਉਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੧੦.

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੱਸੇ ਪੰਜ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋऽਥ ਧਾਰਣਾ। ਸ੍ਮਰਣਞ੍ਚੈਵ ਯੋਗੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੧੦.

ਸਾਸ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ, ਧਿਆਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਧਰਮ ਇਸ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਕ੍ਰਮਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਾਰਣਂ ਤਥਾ। ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਭਾषਿਤਮ੍ ।। ੧੦.

ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਮ, ਲਕੜੀ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਸੱਚਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਗਤਿਸ਼੍ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਚਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਸ੍ਤਥਾ ।। ੧੦.

ਸਾਸ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਚਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹੌਲੀ, ਮਧਯਮ ਤੇ ਉੱਤਮ।

ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਰੋਧਸ੍ਤੁ ਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵੈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੧੦.

ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਪ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਦੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਉਦ੍ਵਾਤਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਵਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਿਕਃ ।। ੧੦.

ਹੌਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਵਾਦਸ਼ ਵਾਰੀ ਸਾਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਯਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਵਾਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਃ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਜਨਨੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੧੦.

ਉੱਤਮ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਪ੍ਰਮਾਣਞ੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੧੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਤੇ ਲਕੜੀ ਸੁਣੋ।

ਸਿਂਹੋ ਵਾ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਾਪਿ ਤਥਾऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਮृਗੋ ਵਨੇ। ਗृਹੀਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਮृਦੁਃ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਦੁਰਾਧਰ੍षਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਕृਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਯੋਗਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਏਵਾਭ੍ਯਾਸਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ ਚੈਵ ਹਿ ਯਥਾ ਸਿਂਹਃ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਾਪਿ ਦੁਰ੍ਬਲਃ। ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਸ਼ਾਦ੍ਯੋਗਾਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ ਪਰਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨਾਤ੍ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਧਾਯ ਮਨੋ ਮਨ੍ਦਂ ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਪਰਿਧਾਯ ਮਨੋਦੇਵਂ ਤਥਾ ਜੀਵਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ।। ੧੦.

ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਝ ਰੋਕਣ ਨਾਲ, ਸਾਹ (ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ) ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਹਿ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ਗਚ੍ਛਤੇ ਯੋਗਮਾਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਦਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਤਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਨਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਚੇਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ, ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਸਿਂਹੋ ਗਜੋ ਵਾਪਿ ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਅਭਯਾਯ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਮृਗੇਭ੍ਯਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਪਾਲਤੂ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸਾਹ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਪਰਿਚਿਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵੈ ਵਿਸ਼੍ਵਤੋਮੁਖਃ। ਪਰਿਧ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਸਂਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਕਿਲ੍ਬਿषਂ ਦਹਤ੍ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੇਨ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਨਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਤੇ ।। ੧੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਨਿਯਮਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਪਾਂਸਿ ਯਾਨਿ ਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਨਿਯਮਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਫਲਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਃ ।। ੧੦.

ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ, ਵਰਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਅਬ੍ਬਿਨ੍ਦੁਂ ਯਃ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰੇਣ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਸਾਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਞ੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਮ੍ ।। ੧੦.

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੈਰ੍ਦਹੇਰ੍ਦੋषਾਨ੍ ਧਾਰਣਾਭਿਸ਼੍ਚ ਕਿਲ੍ਬਿषਮ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇਣ ਵਿषਯਾਨ੍ ਧ੍ਯਾਨੇਨਾਨਾਸ਼੍ਵਰਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ।। ੧੦.

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸਵੰਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਦਾ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰੋ ਭਵੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਪਾਪਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੧੦.

ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਦਿਵਸਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਥਾਪਿ ਵਾ। ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਂ ਤਥਾ ਮਾਸਮਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਾਨਿ ਚ ।। ੧੧.

ਇੱਕ ਦਿਨ, ਵੱਡਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ, ਸਾਲ ਜਾਂ ਯੁੱਗ—

ਮਹਾਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ऋषਯਸ੍ਤਪਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਉਪਾਸਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਂ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੧੧.

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਂਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।