ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਤੇ ਯੇ ਵੈ ਮਯਾ ਮृष੍ਟਾ ਵਿਰੂਪਾ ਨੀਲਲੇਹਿਤਾਃ । ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਆਤ੍ਮਨੋਪਮਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ ।। ੧੦.

ਇਹ ਜੋ ਮੈਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਨੀਲ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਦੇਵਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰੂਦ੍ਰਾ ਨਾਮ ਮਹਾਬਲਾਃ। ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਨ੍ਤਾਰੀਕ੍ਸ਼ੇ ਚ ਰੁਦ੍ਰਨਾਮ੍ਨਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ।। ੧੦.

ਇਹ ਦੇਵ ਰੁਦਰ ਬਣਨਗੇ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੁਦਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣਗੇ।

ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਸਮਾਮ੍ਨਾਤਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਯਜ੍ਞਿਯਾਃ। ਯਜ੍ਞਭਾਜੋ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਯੁਗੈਃ ਸਹ ।। ੧੦.

ਜੋ ਸੌ ਰੁਦਰ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣਗੇ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਯੇ ਦੇਵਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਚ੍ਛਨ੍ਦਜਾਃ। ਤੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮੀਜ੍ਯਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੧੦.

ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੇਵ ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹਿਣਗੇ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਮਹਾਦੇਵੇਨ ਧੀਮਤਾ। ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਤਦਾ ਭੀਮਂ ਹृष੍ਯਮਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੧੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

ਏਵਂ ਭਵਤੁ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਯਥਾ ਤੇ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਪ੍ਰਭੋ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾ ਤੇ ਸਦਾ ਸਰ੍ਵਮਭੂਤ੍ ਕਿਲ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤਃਪ੍ਰਭृਤਿ ਦੇਵੇਸ਼ੋ ਨ ਪ੍ਰਾਸੂਯਤ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਾਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ੍ਥਾਣੁਰ੍ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍। ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤੋऽਸ੍ਮੀਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਥਾਣੁਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੧੦.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ 'ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹਾਂ', ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਥਾਣੁ' ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਤਪਃ ਸਚਤ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ। ਸ੍ਰष੍ਟृਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬੋਧਸ੍ਤ੍ਵਧਿष੍ਠਾਤृਤ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਅਥ ਯਾਨਿ ਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਨ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਰੇ ।। ੧੦.

ਜਾਣ, ਵੈਰਾਗ, ਸਰਵੋਚਤਾ, ਤਪ, ਸਚਾਈ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਡਟਣ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਸਰਵਸੰਪੂਰਨਤਾ—ਇਹ ਦਸ ਗੁਣ ਸਦਾ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਦੇਵਾਨ੍ ऋषੀਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮੇਤਾਨਸੁਰੈਃ ਸਹ। ਅਤ੍ਯੇਤਿ ਤੇਜਸਾ ਦੇਵੋ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੧੦.

ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯੇਤਿ ਦੇਵਾਨੈਸ਼੍ਚਰ੍ਯਾਦ੍ਬਲੇਨ ਚ ਮਹਾਸੁਰਾਨ੍। ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਚ ਮੁਨੀਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਯੋਗਾਦ੍ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੧੦.

ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਯੋਗਂ ਤਪਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਞ੍ਚਾਪਿ ਮਹਾਮੁਨੇ। ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸਾਧਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਕ੍ਸ਼੍ਵ ਨਃ ।। ੧੦.

ਹੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ, ਸਾਨੂੰ ਯੋਗ, ਤਪ, ਸਚਾਈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।

ਯੇਨ ਯੇਨ ਚ ਧਰ੍ਮੇਣ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਯੋਗਂ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੧੦.

ਜਿਸ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਲਕੜੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।

ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਃ ਪੁਰਾਣੇ ਤੁ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਸਮੁਦਾਹृਤਾਃ। ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਯਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰੁਦ੍ਰੈਰਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੧੦.

ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪੰਜ ਧਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਾਈ।

ਆਦਿਤ੍ਯੈਰ੍ਵਸੁਭਿਃ ਸਾਧ੍ਯੈਰਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਰੁਦ੍ਭਿਰ੍ਭृਗੁਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਵਿਬੁਧਾਲਯਾਃ ।। ੧੦.

ਆਦਿਤਿਆਂ, ਵਸੂਆਂ, ਸਾਧਿਆਂ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਆਂ, ਮਰੁਤਾਂ, ਭ੍ਰਿਗੁਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ—

ਯਮਸ਼ੁਕ੍ਰਪੁਰੋਗੈਸ਼੍ਚ ਪਿਤृਕਾਲਾਨ੍ਤਕੈਸ੍ਤਥਾ। ਏਤੈਸ਼੍ਵਾਨ੍ਯੈਸ਼ਚਵ ਬਹੁਭਿਸ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਾਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸਿਤਾਃ ।। ੧੦.

ਯਮ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਪਿਤਰ, ਕਾਲ, ਅੰਤਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਅਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਣਕਰ੍ਮਾਣਃ ਸ਼ਾਰਦਾਮ੍ਬਰਨਿਰ੍ਮਲਾਃ। ਉਪਾਸਤੇ ਮੁਨਿਗਣਾਃ ਸਨ੍ਧਾਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੧੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਨੀ-ਗਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੁਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇ ਯੁਕ੍ਤਾ ਗੁਰੂਣਾਂ ਵੈ ਪ੍ਰਿਯੇਪ੍ਸਵਃ। ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਮਾਨੁषਂ ਜਨ੍ਮ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਚ ਦੇਵਵਤ੍ ।। ੧੦.

ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੇਣ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਃ ਸਨਾਤਨਾਃ। ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਉਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੧੦.

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੱਸੇ ਪੰਜ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋऽਥ ਧਾਰਣਾ। ਸ੍ਮਰਣਞ੍ਚੈਵ ਯੋਗੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੧੦.

ਸਾਸ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ, ਧਿਆਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਧਰਮ ਇਸ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਕ੍ਰਮਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਕਾਰਣਂ ਤਥਾ। ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਥਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਰੁਦ੍ਰੇਣ ਭਾषਿਤਮ੍ ।। ੧੦.

ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਮ, ਲਕੜੀ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਸੱਚਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਗਤਿਸ਼੍ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ ਚਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਸ੍ਤਥਾ ।। ੧੦.

ਸਾਸ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਚਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹੌਲੀ, ਮਧਯਮ ਤੇ ਉੱਤਮ।

ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਰੋਧਸ੍ਤੁ ਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵੈ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੧੦.

ਸਾਸਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਪ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਦੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਉਦ੍ਵਾਤਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਵਾਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਾਤ੍ਰਿਕਃ ।। ੧੦.

ਹੌਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਵਾਦਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਵਾਦਸ਼ ਵਾਰੀ ਸਾਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਯਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਰੁਦ੍ਵਾਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਃ षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਚ੍ਯਤੇ। ਸ੍ਵੇਦਕਮ੍ਪਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਜਨਨੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੧੦.

ਉੱਤਮ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਪ੍ਰਮਾਣਞ੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣਞ੍ਚ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੧੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਤੇ ਲਕੜੀ ਸੁਣੋ।

ਸਿਂਹੋ ਵਾ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਾਪਿ ਤਥਾऽਨ੍ਯੋ ਵਾ ਮृਗੋ ਵਨੇ। ਗृਹੀਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਮृਦੁਃ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਦੁਰਾਧਰ੍षਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਕृਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਯੋਗਤਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਏਵਾਭ੍ਯਾਸਤੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੧੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ ਚੈਵ ਹਿ ਯਥਾ ਸਿਂਹਃ ਕੁਞ੍ਜਰੋ ਵਾਪਿ ਦੁਰ੍ਬਲਃ। ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਵਸ਼ਾਦ੍ਯੋਗਾਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ ਪਰਿਮਰ੍ਦ੍ਦਨਾਤ੍ ।। ੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਹਾਥੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਧਾਯ ਮਨੋ ਮਨ੍ਦਂ ਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਪਰਿਧਾਯ ਮਨੋਦੇਵਂ ਤਥਾ ਜੀਵਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ।। ੧੦.

ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਝ ਰੋਕਣ ਨਾਲ, ਸਾਹ (ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ) ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।