ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਨੁਨ੍ਤਾ ਮਪੌਹਤ। ਸਾਪਵਿਦ੍ਧਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਜਾਯਤ

ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜੋਤਸਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਂਦृष੍ਟਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਯਾ ਉਦ੍ਭਵੇ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਵਿਦ੍ਧਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋਤਸਨਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।

ਸਦ੍ਯੋ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਚੈਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਜਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥਾਹਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸਾ ਵੈ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਿ ਕਾ

ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰਾਤ, ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਜੋਤਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਜੋਤਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੀਜੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾ ਦਿਵ੍ਯਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਦृष੍‌ਟਾ ਸृष੍ਟਾ ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਵੈ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇषਾਂ ਦਿਵਾ ਜਨ੍ਮ ਬਲਿਨਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਦਿਵਾ ॥੧.੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣੇ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ।

ਤਨ੍ਵਾ ਯਦਸੁਰਾਨ੍ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਘਨਾਦਸृ ਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ

ਉਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।

ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਿष੍ਯਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਸੁਰੈਃ ਸਹ। ਪਿਤॄਣਾਂ ਮਾਨਵਾਨਾਞ੍ਚ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇषੁ ਵੈ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ

ਇਹੀ ਰੂਪ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਨੂਆਂ ਲਈ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਭਾਸਿਤਾਨਿ ਵੈ। ਭਾਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤੋ ਭਾਸਿ ਭਾਸ਼ਬ੍ਦੋऽਯਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ। ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾਂ ਨਿਗਦਿਤਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ

ਜੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਭਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ।

ਸੋऽਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਦੇਵਦਾਨਵਮਾਨਵਾਨ੍। ਪਿਤॄਂਸ਼੍ਚ ਵਾਸृਜਤ੍ਸੋऽਨ੍ਯਾਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਬੁਧਾਨ੍ ਪੁਨਃ

ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

ਤਾਮੁਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਤਨੁਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਮਸृਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਰਜਸ੍ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾਂ ਪੁਨਰੇਵਾਭ੍ਯਯੂਯੁਜਤ੍

ਉਹ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਰਜੋ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜੋੜਿਆ।

ਅਨ੍ਧਕਾਰੇ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟ ਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਂ ਸृਜਤੇ ਪੁਨਃ। ਤੇਨ ਸृष੍ਟਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤੇऽਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯਾਦਾਤੁਮੁਦ੍ਯਤਾਃ

ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਹ ਜੀਵ ਜਲ ਪੀਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਗਏ।

ਅਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਰਕ੍ਸ਼ਾਮ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇषੁ ਚ। ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਲੋਕੇ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਃ

ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, 'ਆਓ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਲ ਬਚਾਈਏ।' ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ।

ਯੇऽਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਣੁਮੋऽਮ੍ਭਾਂਸਿ ਤੇषਾਂ ਦृष੍ਟਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਤੇਨ ਤੇ ਕਰ੍ਮਣਾ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਹ੍ਯਕਾਃ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਿਣਃ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਆਓ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਈਏ,' ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਠੋਰ ਸਨ।

ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ ਪਾਲਨੇ ਚਾਪਿ ਧਾਤੁਰੇष ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਯ ਏष ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਯਣੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਸੰਭਾਲਣ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਤੂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਧਾਤੂ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਂ ਪਈ।

ਤਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹ੍ਯਪ੍ਰਿਯੇਣਾਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੀਰ੍ਯਂਤ ਧੀਮਤਃ। ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਾਚ੍ਚੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਦਾਰੋਹਨ੍ਤ ਤਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍ ॥੧.੯.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਝੜ ਗਏ। ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਧੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।

ਹੀਨਾ ਮਚ੍ਛਿਰਸੋ ਵ੍ਯਾਲਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਾਪਸਰ੍ਪਿਤਾਃ। ਵ੍ਯਾਲਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵ੍ਯਾਲਾਦ੍ਧੀਨਤ੍ਵਾਦਹਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਘਟੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਸੱਪ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਘੱਟਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਅਹਿ' ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪਨ੍ਨਗਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਪਾਸ਼੍ਚੈਵਾਪਸਰ੍ਪਿਣਃ। ਤੇषਾਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਨਿਲਯਾਃ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰਧਃ

ਰਿੰਗਣ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਰਿੰਗਣ ਵਾਲੇ' ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 'ਸੱਪ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰੋਧੋਦ੍ਭਵੋ ਯੋऽਸਾਵਗ੍ਨਿਗਰ੍ਭਸ੍ਸੁਦਾਰੁਣਃ। ਸ ਤੁ ਸਰ੍ਪਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਵਿਵੇਸ਼ ਵਿषਾਤ੍ਮਿਕਾਨ੍

ਉਸਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਜੀਵ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵੱਸ ਗਈ।

ਸਰ੍ਪਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਃ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਿਨਿਰ੍ਮਮੇ। ਵਰ੍ਣੇਨ ਕਪਿਸ਼ੇਨੋਗ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਃ

ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਪੀਲੇ-ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਤ੍। ਵਯਤੋ ਗਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਦਾ

ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਭੂਤ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 'ਪਿਸਾਚ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਜੰਮੇ।

ਧ੍ਯਾਯਤੀਤ੍ਯੇष ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਪਰਿਪਠ੍ਯਤੇ। ਪਿਬਤੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਗਾਸ੍ਤੁ ਗਂਧਰ੍ਵਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।.

ਇਹ ਧਾਤੂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀਣ ਨਾਲ ਗਾਂ ਜੰਮੀਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟਾਸ੍ਵੇਤਾਸੁ ਸृष੍ਟਾਸੁ ਦੇਵਯੋਨਿषੁ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਤਤਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਤੋऽਨ੍ਯਾਨਿ ਵਯਾਂਸਿ ਵਯ ਸੋऽਸृਜਤ੍

ਜਦੋਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅੱਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਤੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ।

ਛਾਦ੍ਯਤਸ੍ਤਾਨਿ ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਵਯਸੋऽਪਿ ਵਯਾਂਸ੍ਯਪਿ। ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਦੇਵੋ ਵੈऽਸृਜਤ੍ਪਕ੍ਸ਼ਿਗਣਾਨਪਿ

ਉਹ ਸਭ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਛੰਦ ਵੀ ਤੇ ਪੰਛੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਖਾਲੀਪਨ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਰਚੇ।

ਮੁਖਤੋऽਜਾਨ੍ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜਾਥ ਵਕ੍ਸ਼ਸਸ਼੍ਚਵਯੋऽਸृਜਤ੍। ਗਾਸ਼੍ਚੈਵਾਥੋਦਰਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਮਮੇ

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਛੀ ਬਣਾਏ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।

ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਞ੍ਚਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ ਸਮਾਤਙ੍ਗਾਨ੍ ਸ਼ਰਭਾਨ੍ ਗਵਯਾਨ੍ ਮृਗਾਨ੍। ਉष੍ਟ੍ਰਾਨਸ਼੍ਚਤਰਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਸ਼੍ਵਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਤਯਃ ॥੧.੯.

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹਾਥੀ, ਸ਼ਰਭ, ਗਵਯ, ਹਿਰਣ, ਊਠ, ਚੌਪਾਇਆ ਤੇ ਹੋਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।

ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਮੂਲਾਨਿ ਰੋਮਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਏਵਂ ਪਸ਼੍ਵੋषਧੀਃ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਨ੍ਯਯੁਞ੍ਜਤ੍ਸੋऽਧ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਭੁਃ

ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਜੰਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਬੂਟੀਆਂ ਰਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

ਤਸ੍ਮਾਦਾਦੌ ਤੁ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਤਦਾ। ਗੌਰਜਃ ਪੁਰੁषੋ ਮੇषੋ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵੋऽਸ਼੍ਵਤਰਗਰ੍ਦ੍ਦਭੌ। ਏਤਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨ੍ ਪਸ਼ੂਨਾਹੁਰਾਰਣ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਬੋਧਤ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਬਲਦ, ਮਨੁੱਖ, ਭੇੜ, ਘੋੜਾ, ਖੱਚਰ ਤੇ ਗਧਾ — ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਸ਼੍ਵਾਪਦਾ ਦ੍ਵਿਖੁਰੋ ਹਸ੍ਤੀ ਵਾਨਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਪਞ੍ਚਮਾਃ। ਉਨ੍ਦਕਾਃ ਪਸ਼ਵਃ ਸृष੍ਟਾਃ ਸਪ੍ਤਮਾਸ੍ਤੁ ਸਰੀਸृਪਾਃ

ਮਾਸਖੋਰ, ਦੋ ਖੁਰ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਵਾਂਦਰ, ਪੰਛੀ ਪੰਜਵੇਂ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ, ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਪ ਜੰਮੇ।

ਗਾਯਤ੍ਰਂ ਵਰੁਣਞ੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਸੌਮ੍ਯਂ ਰਥਨ੍ਤਰਮ੍। ਅਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮਂ ਚ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਮਮੇ ਪ੍ਰਥਮਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍

ਗਾਇਤਰੀ, ਵਰੁਣ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸੌਮ, ਰਥੰਤਰੀ, ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ-ਸੋਮ — ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਣਾਏ।

ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਤ੍ਰੈष੍ਟੁਭਙ੍ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਤੋਮਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਨ੍ਤਥਾ। ਬृਹਤ੍ਸਾਮਮਥੋਕ੍ਥਞ੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਸੋऽਸृਜਨ੍ਮੁਖਾਤ੍

ਛੰਦ, ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ, ਕਰਮ, ਪੰਦਰਾਂ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤੋਮ, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ ਤੇ ਉਕਥ — ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬਣਾਏ।