ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸੁਰਾਂਸ੍ਤੁ ਦੇਵੇਸ਼ਸ੍ਤਨੁਮਨ੍ਯਾਮਪਦ੍ਯਤ। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਹੁਲਾਂ ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਸੋऽਭ੍ਯਯੂਯੁਜਤ੍। ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਯੁਞ੍ਜਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਮਾਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਭੋਃ ਕਿਲ

ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।

ਤਤੋ ਮੁਖੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦੀਵ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾਃ। ਯਤੋऽਸ੍ਯ ਦੀਵ੍ਯਤੋ ਜਾਤਾਸ੍ਤੇਨ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ

ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦਿਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤੁਰ੍ਦ੍ਦਿਵੀਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰੀਡਾਯਾਂ ਸ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਨ੍ਵਾਨ੍ਤੁ ਦਿਵ੍ਯਾਯਾਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤੇਨ ਦੇਵਤਾਃ

ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਧਾਤੁਰ ਦਿਵਿ' ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ; ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਦਿਵਯ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਦੇਵਾਨ੍ ਸृष੍ਟ੍ਵਾਥ ਦੇਵੇਸ਼ਸ੍ਤਨੁਮਨ੍ਯਾਮਪਦ੍ਯਤ। ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਦੇਵਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਂ ਸੋऽਭ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ॥੧.੯.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਰੱਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।

ਪਿਤृਵਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤਾਨ੍ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯਤ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਪਿਤਰੋ ਹ੍ਯੁਪਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹ੍ਨੋਰਨ੍ਤਰਾਸृਜਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵਨ੍ਤੇਨ ਤੇषੁ ਤਤ੍

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਛਾ ਕਰੀ। ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਿਤਰ ਵੀ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁੱਤਰਤਾ ਇਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ।

ਯਯਾ ਸृष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਪਿਤਰਸ੍ਤਾਨ੍ਤਨੁਂ ਸ ਵ੍ਯਪੋਹਤ। ਸਾਪਵਿਦ੍ਧਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਸਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤ

ਜਿਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਉਹ ਰੂਪ ਉਸ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਦਹਸ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਯਾ ਸਾऽਸੁਰੀ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਵੈ ਪੈਤ੍ਰੀ ਯਾ ਤਨੁਃ ਸਾ ਗਰੀਯਸੀ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ऋषਯੋ ਮਨਵਸ੍ਤਥਾ। ਤੇ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਾਮੁਪਾਸਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਧ੍ਯਮਾਨ੍ਤਨੁਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ ਮਿਲ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਂ ਸ ਪੁਨਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਨੁਂ ਵੈ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਦ੍ਯਤ। ਰਜੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਯਾਨ੍ਤੁ ਮਨਸਾ ਸੋऽਸृਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਰਜਃਪ੍ਰਾਯਾਤ੍ ਤਤਃ ਸੋऽਥ ਮਾਨਸਾਨਸृਜਤ੍ ਸੁਤਾਨ੍। ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਨਸਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪ੍ਰਜਾਃ

ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਮਨਸਾ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਨੁਨ੍ਤਾ ਮਪੌਹਤ। ਸਾਪਵਿਦ੍ਧਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਜਾਯਤ

ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜੋਤਸਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਂਦृष੍ਟਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਯਾ ਉਦ੍ਭਵੇ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਵਿਦ੍ਧਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋਤਸਨਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।

ਸਦ੍ਯੋ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਚੈਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਜਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥਾਹਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸਾ ਵੈ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਿ ਕਾ

ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰਾਤ, ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਜੋਤਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਜੋਤਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੀਜੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾ ਦਿਵ੍ਯਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਦृष੍‌ਟਾ ਸृष੍ਟਾ ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਵੈ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇषਾਂ ਦਿਵਾ ਜਨ੍ਮ ਬਲਿਨਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਦਿਵਾ ॥੧.੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣੇ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ।

ਤਨ੍ਵਾ ਯਦਸੁਰਾਨ੍ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਘਨਾਦਸृ ਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ

ਉਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।

ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਿष੍ਯਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਸੁਰੈਃ ਸਹ। ਪਿਤॄਣਾਂ ਮਾਨਵਾਨਾਞ੍ਚ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇषੁ ਵੈ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ

ਇਹੀ ਰੂਪ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਨੂਆਂ ਲਈ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਭਾਸਿਤਾਨਿ ਵੈ। ਭਾਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤੋ ਭਾਸਿ ਭਾਸ਼ਬ੍ਦੋऽਯਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ। ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾਂ ਨਿਗਦਿਤਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ

ਜੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਭਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ।

ਸੋऽਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਦੇਵਦਾਨਵਮਾਨਵਾਨ੍। ਪਿਤॄਂਸ਼੍ਚ ਵਾਸृਜਤ੍ਸੋऽਨ੍ਯਾਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਬੁਧਾਨ੍ ਪੁਨਃ

ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

ਤਾਮੁਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਤਨੁਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਮਸृਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਰਜਸ੍ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾਂ ਪੁਨਰੇਵਾਭ੍ਯਯੂਯੁਜਤ੍

ਉਹ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਰਜੋ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜੋੜਿਆ।

ਅਨ੍ਧਕਾਰੇ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟ ਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਂ ਸृਜਤੇ ਪੁਨਃ। ਤੇਨ ਸृष੍ਟਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤੇऽਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯਾਦਾਤੁਮੁਦ੍ਯਤਾਃ

ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਹ ਜੀਵ ਜਲ ਪੀਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਗਏ।

ਅਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਰਕ੍ਸ਼ਾਮ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇषੁ ਚ। ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਸ੍ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਲੋਕੇ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਃ

ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, 'ਆਓ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਲ ਬਚਾਈਏ।' ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ।

ਯੇऽਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਣੁਮੋऽਮ੍ਭਾਂਸਿ ਤੇषਾਂ ਦृष੍ਟਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਤੇਨ ਤੇ ਕਰ੍ਮਣਾ ਯਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਹ੍ਯਕਾਃ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਿਣਃ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਆਓ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਈਏ,' ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਜੀਵ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਠੋਰ ਸਨ।

ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ ਪਾਲਨੇ ਚਾਪਿ ਧਾਤੁਰੇष ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਯ ਏष ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਯਣੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਸੰਭਾਲਣ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਤੂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਧਾਤੂ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਂ ਪਈ।

ਤਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹ੍ਯਪ੍ਰਿਯੇਣਾਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੀਰ੍ਯਂਤ ਧੀਮਤਃ। ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਾਚ੍ਚੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਦਾਰੋਹਨ੍ਤ ਤਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍ ॥੧.੯.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਝੜ ਗਏ। ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਧੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।

ਹੀਨਾ ਮਚ੍ਛਿਰਸੋ ਵ੍ਯਾਲਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਾਪਸਰ੍ਪਿਤਾਃ। ਵ੍ਯਾਲਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵ੍ਯਾਲਾਦ੍ਧੀਨਤ੍ਵਾਦਹਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਘਟੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਸੱਪ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਘੱਟਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਅਹਿ' ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪਨ੍ਨਗਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਪਾਸ਼੍ਚੈਵਾਪਸਰ੍ਪਿਣਃ। ਤੇषਾਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਨਿਲਯਾਃ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰਧਃ

ਰਿੰਗਣ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਰਿੰਗਣ ਵਾਲੇ' ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 'ਸੱਪ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰੋਧੋਦ੍ਭਵੋ ਯੋऽਸਾਵਗ੍ਨਿਗਰ੍ਭਸ੍ਸੁਦਾਰੁਣਃ। ਸ ਤੁ ਸਰ੍ਪਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਵਿਵੇਸ਼ ਵਿषਾਤ੍ਮਿਕਾਨ੍

ਉਸਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਜੀਵ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵੱਸ ਗਈ।

ਸਰ੍ਪਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤਃ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਿਨਿਰ੍ਮਮੇ। ਵਰ੍ਣੇਨ ਕਪਿਸ਼ੇਨੋਗ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਃ

ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਪੀਲੇ-ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਤ੍। ਵਯਤੋ ਗਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਦਾ

ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਭੂਤ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 'ਪਿਸਾਚ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਜੰਮੇ।