ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਮਯਾ ਤੁਭ੍ਯਞ੍ਜਨਲੋਕਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਕਲ੍ਪੇऽਤੀਤੇ ਤੁ ਤੇ ਹ੍ਯਾਸਨ੍ ਦੇਵਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜਾ ਇਹ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਜਨ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿਕ ਜੀਵ ਸਨ।

ਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਮ੍ਭੂਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਰਮੇਣੇਹ ਕਨਿष੍ਠੇ ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਤਾਃ

ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਪਜਣ ਲਈ ਆ ਗਏ, ਜੋ ਇਥੇ ਪਹਿਲੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਖ੍ਯਾਤ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੈਰਿਹ ਭਾਵਿਤਾਃ। ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਪ੍ਰਾਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਸ੍ਤੈਃ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਫਲਸ਼ੇषੇਣ ਉਪष੍ਟਬ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਜਜ੍ਞਿਰੇ

ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਫਲ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵਾਸੁਰਪਿਤृਤ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸ਼ਿਸਰੀਸृਪੈਃ। ਵृਕ੍ਸ਼ਨਾਰਕਿਕੀਟਤ੍ਵੈ ਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭਾਵੈਰੁਪਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਆਧੀਨਾਂਰ੍ਥ ਪ੍ਰਜਾਨਾਞ੍ਚ ਆਤ੍ਮਨੋ ਵੈ ਵਿਨਿਰ੍ਮਮੇ

ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ, ਰੁੱਖ, ਨਰਕ ਦੇ ਜੀਵ ਤੇ ਕੀੜੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਏ।

ਤਤੋऽਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਮਾਨਸੀਪ੍ਰਜਾਃ। ਤਚ੍ਛਰੀਰਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਃ ਕਾਰ੍ਯੈਸ੍ਤੈਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸਹ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤ ਗਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ

ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ-ਜੰਮੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਸਮੇਤ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ।

ਤਤੋ ਦੇਵਾਸੁਰਪਿਤॄਨ੍ ਮਾਨਵਞ੍ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍। ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸਮਯੂਯੁਜਤ੍

ਫਿਰ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਰਾਹੀਂ ਚਾਰ ਜਥੇ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।

ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਤਮਭਿਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋऽਭੁਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ

ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਮਾਪ ਤੈਅ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਯਤਨ ਬਣ ਗਈ।

ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਜਘਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਸੁਰਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਸੁਤਾਃ। ਅਸੁਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਸ੍ਤਜ੍ਜਨ੍ਮਾਨਸ੍ਤਤੋऽਸੁਰਾਃ

ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; 'ਅਸੁ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਾਣ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਉਹ ਅਸੁਰ ਕਹਾਏ।

ਯਯਾ ਸृष੍ਟਾਃ ਸੁਰਾਸ੍ਤਨ੍ਵਾ ਤਾਂ ਤਨੁਂ ਸ ਵ੍ਯਪੋਹਤ। ਸਾਪਵਿਦ੍ਧਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਸਦ੍ਯੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰਜਾਯਤ

ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਉਸ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸਾ ਤਮੋਬਹੁਲਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਿਕਾ। ਆਵृਤਾਸ੍ਤਮਸਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਤ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸੁਰਾਂਸ੍ਤੁ ਦੇਵੇਸ਼ਸ੍ਤਨੁਮਨ੍ਯਾਮਪਦ੍ਯਤ। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਹੁਲਾਂ ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਸੋऽਭ੍ਯਯੂਯੁਜਤ੍। ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਯੁਞ੍ਜਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਮਾਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਭੋਃ ਕਿਲ

ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਪਰਗਟ ਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।

ਤਤੋ ਮੁਖੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦੀਵ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾਃ। ਯਤੋऽਸ੍ਯ ਦੀਵ੍ਯਤੋ ਜਾਤਾਸ੍ਤੇਨ ਦੇਵਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ

ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦਿਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਧਾਤੁਰ੍ਦ੍ਦਿਵੀਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰੀਡਾਯਾਂ ਸ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਨ੍ਵਾਨ੍ਤੁ ਦਿਵ੍ਯਾਯਾਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤੇਨ ਦੇਵਤਾਃ

ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਧਾਤੁਰ ਦਿਵਿ' ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ; ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਦਿਵਯ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਦੇਵਾਨ੍ ਸृष੍ਟ੍ਵਾਥ ਦੇਵੇਸ਼ਸ੍ਤਨੁਮਨ੍ਯਾਮਪਦ੍ਯਤ। ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਦੇਵਸ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਂ ਸੋऽਭ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ॥੧.੯.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਰੱਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।

ਪਿਤृਵਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤਾਨ੍ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯਤ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਪਿਤਰੋ ਹ੍ਯੁਪਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹ੍ਨੋਰਨ੍ਤਰਾਸृਜਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵਨ੍ਤੇਨ ਤੇषੁ ਤਤ੍

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਛਾ ਕਰੀ। ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਿਤਰ ਵੀ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁੱਤਰਤਾ ਇਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ।

ਯਯਾ ਸृष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਪਿਤਰਸ੍ਤਾਨ੍ਤਨੁਂ ਸ ਵ੍ਯਪੋਹਤ। ਸਾਪਵਿਦ੍ਧਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਸਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤ

ਜਿਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਉਹ ਰੂਪ ਉਸ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਦਹਸ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਯਾ ਸਾऽਸੁਰੀ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਵੈ ਪੈਤ੍ਰੀ ਯਾ ਤਨੁਃ ਸਾ ਗਰੀਯਸੀ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ऋषਯੋ ਮਨਵਸ੍ਤਥਾ। ਤੇ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਾਮੁਪਾਸਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਧ੍ਯਮਾਨ੍ਤਨੁਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ ਮਿਲ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਂ ਸ ਪੁਨਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਨੁਂ ਵੈ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਦ੍ਯਤ। ਰਜੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਯਾਨ੍ਤੁ ਮਨਸਾ ਸੋऽਸृਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਰਜਃਪ੍ਰਾਯਾਤ੍ ਤਤਃ ਸੋऽਥ ਮਾਨਸਾਨਸृਜਤ੍ ਸੁਤਾਨ੍। ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਨਸਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪ੍ਰਜਾਃ

ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਮਨਸਾ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਨੁਨ੍ਤਾ ਮਪੌਹਤ। ਸਾਪਵਿਦ੍ਧਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਜਾਯਤ

ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜੋਤਸਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਂਦृष੍ਟਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਯਾ ਉਦ੍ਭਵੇ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਵਿਦ੍ਧਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋਤਸਨਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।

ਸਦ੍ਯੋ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਚੈਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਜਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥਾਹਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸਾ ਵੈ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮਿ ਕਾ

ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰਾਤ, ਦਿਨ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਜੋਤਸਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਜੋਤਸਨਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੀਜੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾ ਦਿਵ੍ਯਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਦृष੍‌ਟਾ ਸृष੍ਟਾ ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਵੈ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇषਾਂ ਦਿਵਾ ਜਨ੍ਮ ਬਲਿਨਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਦਿਵਾ ॥੧.੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣੇ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ।

ਤਨ੍ਵਾ ਯਦਸੁਰਾਨ੍ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਘਨਾਦਸृ ਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ

ਉਸ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।

ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਿष੍ਯਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਮਸੁਰੈਃ ਸਹ। ਪਿਤॄਣਾਂ ਮਾਨਵਾਨਾਞ੍ਚ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇषੁ ਵੈ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ

ਇਹੀ ਰੂਪ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਨੂਆਂ ਲਈ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਭਾਸਿਤਾਨਿ ਵੈ। ਭਾਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤੋ ਭਾਸਿ ਭਾਸ਼ਬ੍ਦੋऽਯਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ। ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾਂ ਨਿਗਦਿਤਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ

ਜੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਭਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ।

ਸੋऽਮ੍ਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਦੇਵਦਾਨਵਮਾਨਵਾਨ੍। ਪਿਤॄਂਸ਼੍ਚ ਵਾਸृਜਤ੍ਸੋऽਨ੍ਯਾਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਬੁਧਾਨ੍ ਪੁਨਃ

ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

ਤਾਮੁਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਤਨੁਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਤਤੋऽਨ੍ਯਾਮਸृਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਰਜਸ੍ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾਂ ਪੁਨਰੇਵਾਭ੍ਯਯੂਯੁਜਤ੍

ਉਹ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਰਜੋ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜੋੜਿਆ।