ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਥਾਯੋਗਂ ਯਥਾਕਾਮਂ ਸਮੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ। ਆਰਬ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਨਿਕੇਤਾ ਵੈ ਕਰ੍ਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣ ਵਾਰਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤੇ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਢਲਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਤਤਃ ਸਂਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਖੇਟਾਨਿ ਚ ਪੁਰਾਣਿ ਚ। ਗ੍ਰਾਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਯਥਾਭਾਗਂ ਤਥੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪੁਰਾਣਿ ਚ

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਢੰਗ ਸੀ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਸ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਤਾਸਾਮਾਯਾਮਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਨ੍ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ। ਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤਦਾ ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ ਸਂਜ੍ਞਿਤਸ੍ਤੁ ਤੈਃ

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਅਂਗੁष੍ਠਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਾਲਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਮਧ੍ਯਮਯਾ ਗੋਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਾਮਯਾ

ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਜੋ ਚੌੜਾਈ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਅੰਗੁਠੇ ਨਾਲ ਤਾਲਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਗੋਕਰਨ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਨਿष੍ਠਯਾ ਵਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙੁਲ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਰਤ੍ਨਿਰਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਤ੍ਵੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ

ਕਨਿੱਠੀ ਨਾਲ ਵਿਤਸਤਿ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਤਨੀ ਇਕਵੀ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਹਸ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਤੁ। ਕਿष੍ਕੁਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਮ੍

ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਰਤਨੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿੱਕੁ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੁੰਨਚੁਣ ਚੁਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਨਾਲਿਕਾਯੁਗਮੇਵ ਚ। ਧਨੁਃ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤੈਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ

ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਡੰਡਾ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ, ਦੋਵੇਂ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਗਵਯੂਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਂ ਤੌਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਏਤੇਨ ਯੋਜਨੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤਤਃ ਕृਤਃ

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਬੰਧੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਣਾਮੇਵ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ। ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਵਿਧਿਮ੍

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚੌਥਾ ਕਿਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹਥੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਢੰਗ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸੌਧੋਚ੍ਚਵਪ੍ਰਪ੍ਰਾਕਾਰਂ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਤਕਾਵृਤਮ੍। ਤਦੇਕਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਦ੍ਵਾਰਂ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰਮੇਵ ਚ

ਉੱਚੇ ਮਹਿਲ, ਖਾਈਆਂ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਣ, ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਭਾਅਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤਸੀਸਹ ਤਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਨਿਖਾਤਂ ਪੁਨਰੇਵ ਚ। ਹਸ੍ਤਾष੍ਟੌ ਚ ਦਸ਼ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਨਵਾष੍ਟੌ ਵਾऽਪਰੇ ਮਤਾਃ

ਉਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਲੀ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਠ ਜਾਂ ਦਸ ਹੱਥ ਚੌੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਨੌਂ ਜਾਂ ਆਠ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਖੇਟਾਨਾਂ ਨਗਰਾਣਾਞ੍ਚ ਗ੍ਰਾਮਾਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਾਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਪਰ੍ਵ੍ਵ ਤੋਦਕਬਨ੍ਧਨਮ੍

ਕਿਲਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਲਈ, ਹੱਦ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਾਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਯਾਮਮੇਵ ਚ। ਯੋਜਨਾਨਾਞ੍ਚ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਮष੍ਟਭਾਗਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਯਤਮ੍

ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਇਹ ਹੈ: ਚੌੜਾਈ ਜੋਜਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਰਮਾਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਯਾਮਂ ਪ੍ਰਗੁਦਕ੍‌ਪ੍ਰਵਰਂ ਪੁਰਮ੍। ਛਿਨ੍ਨਕਰ੍ਣਂ ਵਿਕਰ੍ਣਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਕृਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍

ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅੱਧੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਕੋਨੇ ਟੁੱਟੇ ਜਾਂ ਵੰਕਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਾ ਹੀ ਅਜੀਬ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਆਕਾਰ ਹੋਵੇ।

ਵृਤ੍ਤਂ ਹੀਨਞ੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਚ ਨਗਰਂ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ। ਚਤੁਰਸ੍ਰਾਰ੍ਜਵਂ ਦਿਕ੍ਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂਵੈ ਪੁਰਂ ਪਰਮ੍

ਗੋਲ, ਅਧੂਰਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਚੌਕੋਣ, ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਹਸ੍ਤਾਨष੍ਟਸ਼ਤਂ ਪਰਮ੍। ਅਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵੋਤ੍ਕृष੍ਟਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍

ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਪ ਚੌਵੀ ਹੱਥ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਠ ਸੌ ਹੱਥ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਰਮਿਆਨਾ ਮਾਪ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ।

ਅਥ ਕਿष੍ਕੁਸ਼ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮੁਖ੍ਯਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍। ਨਗਰਾਦਰ੍ਧਵਿष੍ਕਮ੍ਭਂ ਖੇਟਂ ਗ੍ਰਾਮਂ ਤਤੋ ਬਹਿਃ

ਆਠ ਸੌ ਕਿੱਕੁ ਮੁੱਖ ਵਸੇਬਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅੱਧਾ ਖੇੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੰਡ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ।

ਨਗਰਾਦ੍ਯੋਜਨਂ ਖੇਟਂ ਸ਼ੇਟਾਦ੍ਗ੍ਰਾਮੋऽਰ੍ਦ੍ਧਯੋਜਨਮ੍। ਦ੍ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਂ ਪਰਮਾ ਸੀਮਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸੀਮਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਨੁਃ

ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜੋਜਨ ਦੂਰ ਖੇੜਾ, ਖੇੜੇ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਜੋਜਨ ਪਿੰਡ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਦ ਦੋ ਕੋਸ, ਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਹੱਦ ਚਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ।

ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਧਨੂਂषਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਦਿਸ਼ਾਂ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਕृਤਃ। ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਧਨੁਰ੍ਗ੍ਰਾਮਮਾਰ੍ਗਃ ਸੀਮਾਮਾਰ੍ਗੋ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ

ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਚੌੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਹੱਦ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਸ ਧਨੁਸ਼ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਨੂਂषਿ ਦਸ਼ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਰਾਜਪਥਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਨृਵਾਜਿਰਥਨਾਗਾਨਾਮਸਮ੍ਬਾਧਃ ਸੁਸਞ੍ਚਰਃ

ਰਾਜਪਥ ਦਸ ਧਨੁਸ਼ ਚੌੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲਾ ਤੇ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇ।

ਧਨੂਂषਿ ਚੈਵ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਾਖਾਰਥ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਕृਤਾਃ। ਗृਹਰਥ੍ਯੋਪਰਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਕਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਰਥ੍ਯਕਾਃ

ਸ਼ਾਖਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੌੜੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਉਪਗਲੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਉਪਗਲੀਆਂ ਵੀ ਦੋ-ਦੋ ਧਨੁਸ਼ ਚੌੜੀਆਂ।

ਘਣ੍ਟਾਪਥਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰਿਪਦਞ੍ਚ ਗृਹਾਨ੍ਤਰਮ੍। ਵृਤ੍ਤਿਮਾਰ੍ਗਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਪਦਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਂਸ਼ਃ ਪਦਿਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਘੰਟੀ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਚਾਰ ਪੈਰ ਚੌੜਾ, ਘਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ, ਗੋਲ ਰਸਤੇ ਅੱਧਾ ਪੈਰ, ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਰਸਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵਸ੍ਕਰਂ ਪਰੀਵਾਹਂ ਪਦਮਾਤ੍ਰਂਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਕृਤੇषੁ ਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪੁਨਸ੍ਵਕ੍ਰੁਰ੍ਗृਹਾਣਿ ਵੈ

ਇੱਕ ਪੈਰ ਚੌੜੀ ਨਾਲੀ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਘੇਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘਰ-ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ਵੈ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਗृਹਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤਥਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਾਰਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰੱਖਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚੈਵਗਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਨ ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਾਗਤਾਃ। ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂਗਤਾ ਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਏਵਂ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਗਤਾਃ ਪੁਰਾ

ਉਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ; ਉਥੋਂ ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਵਧੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਸੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।

ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾऽਨ੍ਵਿष੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਨ੍ਯਾਯੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ਼ਾਖਾ ਯਥਾ ਗਤਾਃ। ਤਥਾ ਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਲਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਾਖਾਭ੍ਯਃ ਸ਼ਾਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗृਹਾਣਿ ਚ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾ ਵੈਸ੍ਮृਤਾਃ ਸ਼ਾਲਾਃ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਚੈਵ ਤਾਸੁ ਤਤ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਘਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਾ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵੀ ਉਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ਮਨਸ੍ਤਾਸੁ ਮਨਃ ਪ੍ਰਸਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗृਹਾਣਿ ਸ਼ਾਲਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਘਰ, ਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਮਹਲ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਘਾਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤੋਪਾਯਮਚਿਨ੍ਤਯਨ੍। ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਵੈ ਤਦਾ। ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ੍ਤਾਵੈ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤृष੍ਣਾਕ੍ਸ਼ੁਧਾਤ੍ਮਿਕਾਃ

ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚੇ, ਤੇ ਜਦ ਕਲਪ-ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਮਧੁ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਚਿੰਤਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।