ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਣष੍ਟੇषੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ। ਅਭਿ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਦਾ

ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵੁਸ੍ਤਾਸਾਂ ਚ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਗृਹਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਫਲਾਨ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ

ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਮੁੜ ਆ ਗਏ। ਕੱਪੜੇ, ਫਲ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਤੇष੍ਵੇਵ ਜਾਯਤੇ ਤਾਸਾਂ ਗਂਧਵਰ੍ਣਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਅਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਟਕੇ ਪੁਟਕੇ ਮਧੁ

ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਤੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਮਿੱਠਾ ਹਰ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ।

ਤੇਨ ਤਾ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਮੁਖੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਯ ਚ। ਹृष੍ਟਤੁष੍ਟਾਸ੍ਤਯਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਾਃ

ਉਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਪੁਨਃ ਕਾਲਾਂਤਰੇਣੈਵ ਪੁਨਰ੍ਲ੍ਲੋਭਾਵृਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ। ਵृਕ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਪਰ੍ਯਗृਹ੍ਣਨ੍ਤ ਮਧੁ ਵਾ ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਬਲਾਤ੍

ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਿਆ।

ਤਾਸਾਂ ਤੇਨਾਪਚਾਰੇਣ ਪੁਨਰ੍ਲ੍ਲੋਕਕृਤੇਨ ਵੈ। ਪ੍ਰਣष੍ਟਾ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਲਪ ਰੁੱਖ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਯਾਮੇਵਾਲ੍ਪਸ਼ਿष੍ਟਾਯਾਂ ਸਂਧ੍ਯਾਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦਾ। ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਂਤ ਤਦਾ ਤਾਸਾਂ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵਾਨ੍ਯਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਾਨਿ ਤੁ

ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਲਤੀਆਂ ਪੈਦਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪੈਸ੍ਤੀਵ੍ਰੈਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾ ਦੁਃਖਿਤਾ ਭृਸ਼ਮ੍

ਫਿਰ, ਤੀਬਰ ਠੰਢ, ਹਵਾ ਤੇ ਤਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਨਿਕੇਤਾਨਿ ਹਿ ਭੋਜਿਰੇ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਕਮਿਪਾਰਾਸ੍ਤੇ ਅਨਿਕੇਤਾਸ਼੍ਰਯਾ ਭृਸ਼ਮ੍

ਉਹ ਦੁਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦातर ਬਿਨਾ ਟਿਕਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਯਥਾਪ੍ਰੀਤਿ ਨਿਕੇਤੇष੍ਵਵਸਨ੍ ਪੁਨਃ। ਮਰੁਧਨ੍ਵਸੁ ਨਿਮ੍ਨੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਨਦੀषੁ ਚ। ਸਂਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਧਨ੍ਵਾਨਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋਦਕਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤੇ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਮੈਦਾਨਾਂ, ਰੇਤਾਂ, ਥੱਲਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ। ਉਹ ਕਿਲਿਆਂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠਿਕਾਣਾ ਲੈਂਦੇ।

ਯਥਾਯੋਗਂ ਯਥਾਕਾਮਂ ਸਮੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ। ਆਰਬ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਨਿਕੇਤਾ ਵੈ ਕਰ੍ਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣ ਵਾਰਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤੇ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਢਲਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਤਤਃ ਸਂਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਖੇਟਾਨਿ ਚ ਪੁਰਾਣਿ ਚ। ਗ੍ਰਾਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਯਥਾਭਾਗਂ ਤਥੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪੁਰਾਣਿ ਚ

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਢੰਗ ਸੀ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਸ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਤਾਸਾਮਾਯਾਮਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਨ੍ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ। ਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤਦਾ ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ ਸਂਜ੍ਞਿਤਸ੍ਤੁ ਤੈਃ

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਅਂਗੁष੍ਠਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਾਲਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਮਧ੍ਯਮਯਾ ਗੋਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਾਮਯਾ

ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਜੋ ਚੌੜਾਈ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਅੰਗੁਠੇ ਨਾਲ ਤਾਲਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਗੋਕਰਨ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਨਿष੍ਠਯਾ ਵਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙੁਲ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਰਤ੍ਨਿਰਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਤ੍ਵੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ

ਕਨਿੱਠੀ ਨਾਲ ਵਿਤਸਤਿ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਤਨੀ ਇਕਵੀ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਹਸ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਤੁ। ਕਿष੍ਕੁਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਮ੍

ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਰਤਨੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿੱਕੁ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੁੰਨਚੁਣ ਚੁਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਨਾਲਿਕਾਯੁਗਮੇਵ ਚ। ਧਨੁਃ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤੈਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ

ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਡੰਡਾ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ, ਦੋਵੇਂ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਗਵਯੂਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਂ ਤੌਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਏਤੇਨ ਯੋਜਨੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤਤਃ ਕृਤਃ

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਬੰਧੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਣਾਮੇਵ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ। ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਵਿਧਿਮ੍

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚੌਥਾ ਕਿਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹਥੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਢੰਗ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸੌਧੋਚ੍ਚਵਪ੍ਰਪ੍ਰਾਕਾਰਂ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਤਕਾਵृਤਮ੍। ਤਦੇਕਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਦ੍ਵਾਰਂ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰਮੇਵ ਚ

ਉੱਚੇ ਮਹਿਲ, ਖਾਈਆਂ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਣ, ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਭਾਅਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤਸੀਸਹ ਤਦ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਨਿਖਾਤਂ ਪੁਨਰੇਵ ਚ। ਹਸ੍ਤਾष੍ਟੌ ਚ ਦਸ਼ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਨਵਾष੍ਟੌ ਵਾऽਪਰੇ ਮਤਾਃ

ਉਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਾਲੀ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਠ ਜਾਂ ਦਸ ਹੱਥ ਚੌੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਨੌਂ ਜਾਂ ਆਠ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਖੇਟਾਨਾਂ ਨਗਰਾਣਾਞ੍ਚ ਗ੍ਰਾਮਾਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ। ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਾਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਪਰ੍ਵ੍ਵ ਤੋਦਕਬਨ੍ਧਨਮ੍

ਕਿਲਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਲਈ, ਹੱਦ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਾਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਯਾਮਮੇਵ ਚ। ਯੋਜਨਾਨਾਞ੍ਚ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਮष੍ਟਭਾਗਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਯਤਮ੍

ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਇਹ ਹੈ: ਚੌੜਾਈ ਜੋਜਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਰਮਾਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਯਾਮਂ ਪ੍ਰਗੁਦਕ੍‌ਪ੍ਰਵਰਂ ਪੁਰਮ੍। ਛਿਨ੍ਨਕਰ੍ਣਂ ਵਿਕਰ੍ਣਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਕृਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍

ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅੱਧੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਕੋਨੇ ਟੁੱਟੇ ਜਾਂ ਵੰਕਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਾ ਹੀ ਅਜੀਬ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਆਕਾਰ ਹੋਵੇ।

ਵृਤ੍ਤਂ ਹੀਨਞ੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਚ ਨਗਰਂ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ। ਚਤੁਰਸ੍ਰਾਰ੍ਜਵਂ ਦਿਕ੍ਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂਵੈ ਪੁਰਂ ਪਰਮ੍

ਗੋਲ, ਅਧੂਰਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਚੌਕੋਣ, ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਦ੍ਯਨ੍ਤੁ ਹਸ੍ਤਾਨष੍ਟਸ਼ਤਂ ਪਰਮ੍। ਅਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵੋਤ੍ਕृष੍ਟਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍

ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਪ ਚੌਵੀ ਹੱਥ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਠ ਸੌ ਹੱਥ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਰਮਿਆਨਾ ਮਾਪ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ।

ਅਥ ਕਿष੍ਕੁਸ਼ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮੁਖ੍ਯਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍। ਨਗਰਾਦਰ੍ਧਵਿष੍ਕਮ੍ਭਂ ਖੇਟਂ ਗ੍ਰਾਮਂ ਤਤੋ ਬਹਿਃ

ਆਠ ਸੌ ਕਿੱਕੁ ਮੁੱਖ ਵਸੇਬਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅੱਧਾ ਖੇੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੰਡ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ।

ਨਗਰਾਦ੍ਯੋਜਨਂ ਖੇਟਂ ਸ਼ੇਟਾਦ੍ਗ੍ਰਾਮੋऽਰ੍ਦ੍ਧਯੋਜਨਮ੍। ਦ੍ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਂ ਪਰਮਾ ਸੀਮਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸੀਮਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਨੁਃ

ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜੋਜਨ ਦੂਰ ਖੇੜਾ, ਖੇੜੇ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਜੋਜਨ ਪਿੰਡ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਦ ਦੋ ਕੋਸ, ਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਹੱਦ ਚਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ।

ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਧਨੂਂषਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਦਿਸ਼ਾਂ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਕृਤਃ। ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਧਨੁਰ੍ਗ੍ਰਾਮਮਾਰ੍ਗਃ ਸੀਮਾਮਾਰ੍ਗੋ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ

ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼ ਚੌੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਵੀਹ ਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਹੱਦ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਸ ਧਨੁਸ਼ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।