ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕृਤਾਂਸ਼ੇ ਤੁ ਤਚ੍ਛਿष੍ਟਾਸੁ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਵਿਹ। ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਂਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਮੁਖੇ ਤਦਾ

ਜਦੋਂ ਸਤਿਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਕਾਲਯੋਗੇਨ ਨਾਨ੍ਯਥਾ। ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧੌ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾਯਾਮਨ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧਿਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਪਾਂ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਗਤੇ ਤਦਾ ਮੇਘਾਤ੍ਮਨਾ ਤੁ ਤੌ। ਮੇਘੇਭ੍ਯਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੁਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜ੍ਜਨਮ੍

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਕृਦੇਵ ਤਯਾ ਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ। ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸਂਸ੍ਤਦਾ ਤਾਸਾਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਗृਹਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ

ਉਸ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਮੀਂਹ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗਸ੍ਤੁ ਤਾਸਾਂ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ। ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਪ੍ਰਜਾਃ

ਉਹ ਰੁੱਖ ਸਭ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਲਈ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾ ਤਾਸਾਮੇਵ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍। ਰਾਗਲੋਭਾਤ੍ਮਕੋ ਭਾਵਸ੍ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਕਸ੍ਮਿਕੋऽਭਵਤ੍

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਮੋਹ ਤੇ ਲਾਲਚ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤਦ੍ਭਵਤਿ ਨਾਰੀਣਾਂ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤੇ ਤਦਾਰ੍ਤ੍ਤਵਮ੍। ਤਦਾ ਤਦ੍ਵੈ ਨ ਭਵਤਿ ਪੁਨਰ੍ਯੁਗਬਲੇਨ ਤੁ

ਜੋ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

ਤਾਸਾਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਤੁ ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਤਦਾਰ੍ਤ੍ਤਵਮ੍। ਤਤਸ੍ਤੇਨੈਵ ਯੋਗੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤਾਂ ਮਿਥੁਨੇ ਤਦਾ

ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਰਜੋਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਹੋਇਆ।

. ਤਾਸਾਂ ਤਤ੍ਕਾਲਭਾਵਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਸਿ ਮਾਸ੍ਯੁਪਗਚ੍ਛਤਾਮ੍। ਅਕਾਲੇ ਹ੍ਯਾਰ੍ਤ੍ਤਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਜਾਯਤ

ਉਹਨਾਂ ਦੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਅਣ-ਵੇਲੇ ਰਜ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਗਰਭ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ।

ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਤੇਨ ਕਾਲੇਨ ਭਾਵਿਨਾ। ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਗृਹਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ

ਪਰ, ਉਲਟ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਣष੍ਟੇषੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ। ਅਭਿ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਦਾ

ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਰੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵੁਸ੍ਤਾਸਾਂ ਚ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਗृਹਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਫਲਾਨ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ

ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਮੁੜ ਆ ਗਏ। ਕੱਪੜੇ, ਫਲ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਤੇष੍ਵੇਵ ਜਾਯਤੇ ਤਾਸਾਂ ਗਂਧਵਰ੍ਣਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਅਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਪੁਟਕੇ ਪੁਟਕੇ ਮਧੁ

ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਤੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਮਿੱਠਾ ਹਰ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ।

ਤੇਨ ਤਾ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਮੁਖੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਯ ਚ। ਹृष੍ਟਤੁष੍ਟਾਸ੍ਤਯਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਾਃ

ਉਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੋਕ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਪੁਨਃ ਕਾਲਾਂਤਰੇਣੈਵ ਪੁਨਰ੍ਲ੍ਲੋਭਾਵृਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ। ਵृਕ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਪਰ੍ਯਗृਹ੍ਣਨ੍ਤ ਮਧੁ ਵਾ ਮਾਕ੍ਸ਼ਿਕਂ ਬਲਾਤ੍

ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਜਾਂ ਮੱਖੀ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਿਆ।

ਤਾਸਾਂ ਤੇਨਾਪਚਾਰੇਣ ਪੁਨਰ੍ਲ੍ਲੋਕਕृਤੇਨ ਵੈ। ਪ੍ਰਣष੍ਟਾ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਾਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਲਪ ਰੁੱਖ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਯਾਮੇਵਾਲ੍ਪਸ਼ਿष੍ਟਾਯਾਂ ਸਂਧ੍ਯਾਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦਾ। ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਂਤ ਤਦਾ ਤਾਸਾਂ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵਾਨ੍ਯਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਾਨਿ ਤੁ

ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਲਤੀਆਂ ਪੈਦਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪੈਸ੍ਤੀਵ੍ਰੈਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾ ਦੁਃਖਿਤਾ ਭृਸ਼ਮ੍

ਫਿਰ, ਤੀਬਰ ਠੰਢ, ਹਵਾ ਤੇ ਤਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ।

ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਨਿਕੇਤਾਨਿ ਹਿ ਭੋਜਿਰੇ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਕਮਿਪਾਰਾਸ੍ਤੇ ਅਨਿਕੇਤਾਸ਼੍ਰਯਾ ਭृਸ਼ਮ੍

ਉਹ ਦੁਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਬਣਾਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦातर ਬਿਨਾ ਟਿਕਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਯਥਾਪ੍ਰੀਤਿ ਨਿਕੇਤੇष੍ਵਵਸਨ੍ ਪੁਨਃ। ਮਰੁਧਨ੍ਵਸੁ ਨਿਮ੍ਨੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਨਦੀषੁ ਚ। ਸਂਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਧਨ੍ਵਾਨਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋਦਕਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤੇ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਮੈਦਾਨਾਂ, ਰੇਤਾਂ, ਥੱਲਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ। ਉਹ ਕਿਲਿਆਂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠਿਕਾਣਾ ਲੈਂਦੇ।

ਯਥਾਯੋਗਂ ਯਥਾਕਾਮਂ ਸਮੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ। ਆਰਬ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਨਿਕੇਤਾ ਵੈ ਕਰ੍ਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣ ਵਾਰਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤੇ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਢਲਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਤਤਃ ਸਂਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਖੇਟਾਨਿ ਚ ਪੁਰਾਣਿ ਚ। ਗ੍ਰਾਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਯਥਾਭਾਗਂ ਤਥੈਵਾਨ੍ਤਃ ਪੁਰਾਣਿ ਚ

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਢੰਗ ਸੀ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਸ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਤਾਸਾਮਾਯਾਮਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਨ੍ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ। ਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤਦਾ ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ ਸਂਜ੍ਞਿਤਸ੍ਤੁ ਤੈਃ

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਅਂਗੁष੍ਠਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਸਃ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਾਲਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਮਧ੍ਯਮਯਾ ਗੋਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਾਮਯਾ

ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਜੋ ਚੌੜਾਈ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਅੰਗੁਠੇ ਨਾਲ ਤਾਲਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਗੋਕਰਨ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਨਿष੍ਠਯਾ ਵਿਤਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙੁਲ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਰਤ੍ਨਿਰਙ੍ਗੁਲਪਰ੍ਵ੍ਵਾਣਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਤ੍ਵੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ

ਕਨਿੱਠੀ ਨਾਲ ਵਿਤਸਤਿ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਤਨੀ ਇਕਵੀ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਹਸ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਤੁ। ਕਿष੍ਕੁਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਮ੍

ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਰਤਨੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿੱਕੁ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੁੰਨਚੁਣ ਚੁਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਂ ਧਨੁਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਨਾਲਿਕਾਯੁਗਮੇਵ ਚ। ਧਨੁਃ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤੈਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ

ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਡੰਡਾ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ, ਦੋਵੇਂ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਗਵਯੂਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਂ ਤੌਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਏਤੇਨ ਯੋਜਨੇਨੈਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤਤਃ ਕृਤਃ

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਬੰਧੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਣਾਮੇਵ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤੁ। ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਦੁਰ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਵਿਧਿਮ੍

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚੌਥਾ ਕਿਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹਥੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਢੰਗ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।