ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਗਤੇषੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਾਤ੍ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਸੁ। ਤੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਯੇ ਮਹਰ੍ਲ੍ਲੋਕਾਤ੍ਤਦਾ ਨਾਸਾਦਿਤਾ ਜਨਾਃ। ਤਚ੍ਛਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚੇਹ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਕਲ੍ਪਾਦ੍ਦੇਹਮੁਪਾਸਤੇ

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨ੍ਤਾ ਮਾਨੁषਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਯਃ। ਪਸ਼ਵਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸਸਰੀਸृਪਾਃ

ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ ਤੇ ਸਰਪ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ।

ਤਿष੍ਠਤ੍ਸੁ ਤੇषੁ ਤਤ੍ਕਾਲਂ ਪृਥਿਵੀਤਲਵਾਸਿषੁ। ਸਹਸ੍ਰਂ ਯਤ੍ਤੁ ਰਸ਼੍ਮੀਨਾਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯੇਹ ਵਿਭਾਸਤੇ। ਤੇ ਸਪ੍ਤਰਸ਼੍ਮਯੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯੇਕੈਕੋ ਜਾਯਤੇ ਰਵਿਃ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਕਿਰਣਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮੇਣੋਤ੍ਤਿष੍ਠਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਦਹਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਜਙ੍ਗਮਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਚੈਵ ਨਦੀਃ ਸਂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍। ਪੂਰ੍ਵੇ ਸ਼ੁष੍ਕਾ ਹ੍ਯਨਾਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਸੂਰ੍ਯੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧੂਪਿਤਾਃ

ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਤੇ ਵਿਵਿਸ਼ੁਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਗ੍ਧਾਃ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਜਙ੍ਗਮਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤੁ ਵੈ

ਫਿਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਜਿਹੜੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਗ੍ਧਦੇਹਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਵੈ ਗਤਾਃ ਪਾਪਯੁਗਾਤ੍ਯਯੇ। ਯੋਨ੍ਯਾ ਤਯਾ ਹ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਭਪਾਪਾਨੁਬਨ੍ਧਯਾ

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਪੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇ ਹ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਾ ਜਨੇ ਜਨਾਃ। ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਬਹੁਲਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਾਨਸੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ

ਫਿਰ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉषਿਤ੍ਵਾ ਰਜਨੀਂ ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ। ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗੇ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸੀਪ੍ਰਜਾਃ

ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਤਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇषੁ ਜਨੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਵਾਸਿषੁ। ਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧੇषੁ ਚ ਲੋਕੇषੁ ਤੇषੁ ਸੂਰ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਭਿਃ। ਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਪ੍ਲਾਵਿਤਾਯਾਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੇष੍ਵਾਲਯੇषੁ ਚ

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਸੱਤ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈ ਕੇ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਘਰ-ਵਾਸਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮੇਘਾਸ਼੍ਚ ਆਪਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ। ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵਤ੍ਵਂ ਹਿ ਸਲਿਲਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ

ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਬੱਦਲ, ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਆਗਤਾਗਤਿਕਂ ਤਦ੍ਵੈ ਯਦਾ ਤੁ ਸਲਿਲਂ ਬਹੁ। ਸਂਛਾਦ੍ਯੇਮਾਂ ਸ੍ਥਿਤਾਂ ਭੂਮਿਮਰ੍ਣਵਾਖ੍ਯਾ ਤਦਾ ਚ ਸਾ

ਉਹ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਭਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਭਾਨ੍ਤਿ ਭਾਸਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤਿषੁ। ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਮਨੁਪ੍ਲਾਵ੍ਯ ਤਾਸਾਞ੍ਚਾਮ੍ਭੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

ਤਦਮ੍ਭਸ੍ਤਨੁਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਂ ਪृਥ੍ਵੀਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਧਾਤੁਸ੍ਤਨੋਤਿਰ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਤੇਨਾਮ੍ਭਸ੍ਤਨਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਉਹ ਪਾਣੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰਮਿਤ੍ਯੇष ਸ਼ੀਘ੍ਰਨ੍ਤੁ ਨਿਪਾਤਃ ਕਵਿਭਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਨ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਨਰਾਃ

'ਅਰਮ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਹਨਿ। ਰਾਜਨ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਯਾਨ੍ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ ਸਲਿਲਾਤ੍ਮਨਾ

ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਯੁਗ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇऽਗ੍ਨੌ ਪृਥਿਵੀਤਲੇ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਤੇऽਨ੍ਧਕਾਰੇ ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਸਮਨ੍ਤਤਃ

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਯੇਨੈਵਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਹੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਵਿਭਾਗਮਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਵੈ ਕਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ

ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚਲਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ। ਤਦਾ ਸ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਪੁਰੁषੋ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣੋ ਹ੍ਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸੁष੍ਵਾਪ ਸਲਿਲੇ ਤਦਾ

ਉਹ ਪੁਰਖ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਲੋਕਮਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ। ਇਮਞ੍ਚੋਦਾਹਰਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਪ੍ਰਤਿ

ਜਦੋਂ ਸਤੋਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪੋ ਨਾਰਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਨਵ ਇਤ੍ਯਪਾਨ੍ਨਾਮ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਮਃ। ਆਪੂਰ੍ਯ ਨਾਭਿਂ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 'ਨਰ' ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ 'ਤਨਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षਾ ਸੁਮਨਾਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਦਨਃ ਸਹਸ੍ਰਭੁਕ੍। ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਜਾ ਪਤਿਸ੍ਤ੍ਰਯੀਪਥੇ ਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਉਹ ਪੁਰਖ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਚੰਗਾ ਮਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣੋ ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਗੋਪ੍ਤਾ ਏਕੋ ਹ੍ਯਪੂਰ੍ਵਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤੁਰਾषਾਟ੍। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸ ਪਠ੍ਯਤੇ ਵੈ ਤਮਸਃਪਰਸ੍ਤਾਤ੍

ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਰਖਿਆ ਕਰਤਾ, ਅਨੋਖਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ, 'ਹਿਰਣਯਗਰਭ' ਨਾਮੀ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਪੁਰਖ ਹਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭੂਤ੍ਵਾऽਸृਜਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਤਮਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਕਾਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾऽਗ੍ਰਸਤ੍ ਪੁਨਃ

ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਰਜੋਗੁਣ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਤਮੋਗੁਣ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਕਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਵੈ ਨਾਰਾਯਣਾ ਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋऽਰ੍ਣਵੇ ਸ੍ਵਪਨ੍। ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਤੋਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍। ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ਲੋਕੇ ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ

ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਨਿਗਲਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਪਦਾਰਥ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਲਿਲਾਵृਤੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਰ੍ਣਵੇ ਸ੍ਵਪਨ੍

ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨੇਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸੁੱਤਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਗ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ੍ਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਂ ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ। ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਂ ਮਹਰ੍ਲ੍ਲੋਕਾਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਮਹਰ੍षਯਃ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਭृਗ੍ਵਾਦਯੋ ਯਥਾ ਸਪ੍ਤ ਕਲ੍ਪੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਤਤੋ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਨ੍ ਪਰਿਗਤਃ ਪਰਃ

ਭਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਕਲਪ ਦੇ ਫੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।