ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਧਾ ਨਵਧਾ ਚੋਦਯਸ੍ਤਥਾ। ਅष੍ਟੌ ਚ ਤਾਰਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਉਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਨੌ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਤਸ਼ਾਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਠ, ਤਾਰੇ ਆਦਿਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਆਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਬਹਿਃ ਪੁਨਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁੜ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਮਥੋਦ੍ਧੂਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਨ੍ਤਥਾਭਿਧਮ੍। ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਇਕ ਸਤੋਗੁਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸ ਚੈਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤੋਹ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਤੀਜੀ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਬਹੁਲਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਨ ਵਾ ਤਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸृष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਵੈ ਤੇਨ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੀਜੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸृष੍ਟੇषੁ ਦੇਵੇषੁ ਸ ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਨਭਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਤੋऽਨ੍ਯਂ ਸੋऽਭ੍ਯਮਨ੍ਯਤ। ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਸਰ੍ਗਮਨ੍ਯਂ ਸ ਸਾਧਕਂ ਪ੍ਰਭੁਰੀਸ਼੍ਵਰਃ

ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਇਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ, ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।

ਅਥਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਦਾ। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬ੍ਬਭੂਵ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍‌ਸ੍ਰੋਤਃ ਸੁਸਾਧਕਮ੍। ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਤੋऽਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਤਦੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਇਕ ਧਾਰ ਨਿਕਲੀ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਸੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਲੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜੋਧਿਕਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੁਃਖਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ

ਇਹ ਧਾਰਾਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਹਨੇਰਾ, ਨੇਕਤਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਸ੍ਤਾਰਕਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੇ ਅष੍ਟਧਾ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ

ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ 'ਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਹਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਤੇਜਸਃ ਸਰ੍ਗੋ ਹ੍ਯਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੋऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯੇਣ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਤੁष੍ਟ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਿਵृਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਞ੍ਚ ਤੇऽਰ੍ਥਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ

ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਉਲਟਣ ਨਾਲ, ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤਾਦਿਕਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ षष੍ਠਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯੇਣ ਭੂਤਾਦਿਰਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਭੂਤ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਲਟਣ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ, ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਹਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੂਤਸਰ੍ਗਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਸਮਝੋ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗ ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਮ੍ਭੂਤੋ ਭੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ

ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਵੈਕਾਰਿਕ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰਚਨਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸੋਤਾਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਃ ਸ ਪਞ੍ਚਮਃ

ਚੌਥੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਜੀਵ ਅਡੋਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਵੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਥੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ षष੍ਠੋ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤਥਾਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਰ੍ਗਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਮਾਨੁषਃ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਰਚਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟਮੋऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਵੈਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਅੱਠਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨੇਕਤਾ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਕृਤਾਸ੍ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵ੍ਵਕਾਃ

ਨੌਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੌਮਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ षਟ੍ਸਰ੍ਗਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਵਿਸ੍ਤਰਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਸਰ੍ਗਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾਵਾਸ੍ਥਿਤਃ ਸੋऽਥ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਤੁष੍ਟ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ

ਉਹ ਰਚਨਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਉਲਟਣ, ਤਾਕਤ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ।

ਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿषੁ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਾ। ਸਿਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤੁष੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਦੇਵੇषੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ

ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟਣ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੋਖ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚ ਨਵ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਸਰ੍ਗਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸ੍ਯਾਥ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਬਹਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀ ਹੋਈ, ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਰੇ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਮਾਨਸਾਨਾਤ੍ਮਨਃ ਸਮਾਨ੍। ਸਨਨ੍ਦਨਞ੍ਚ ਸਨਕਂ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸਂ ਚ ਸਨਾਤਨਮ੍

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਉਸ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸਨ: ਸਨੰਦਨ, ਸਨਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਨਾਤਨ।

ਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਿਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈਵਰ੍ਤੇਨ ਮਹੌਜਸਃ। ਸਂਬੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਨਾਤ੍ਵਾਦਪਵਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋऽਪਿਤੇ। ਅਸृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਂ ਗਤਾਃ ਪੁਨਃ

ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ, ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ। ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

ਤਦਾ ਤੇषੁ ਵ੍ਯਤੀਤੇषੁ ਤਦਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਸਾਧਕਾਂਸ਼੍ਚ ਤਾਨ੍। ਮਾਨਸਾਨਸृਜਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪੁਨਃ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਪੁਰਾਣੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਤੋਂ ਬਣੇ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣੋ।

ਆਪੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਦਿਸ਼ਸ੍ਤਥਾ। ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਿਵਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਨਦਾਨ੍ ਸ਼ੈਲਾਨ੍ ਵਨਸ੍ਪਤੀਨ੍

ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਵਰਗ, ਅਸਮਾਨ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ—

ਓषਧੀਨਾਂ ਤਥਾਤ੍ਮਾਨੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਵੀਰੁਧਾਮ੍। ਲਵਾਃ ਕਾष੍ਠਾਃ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਧਿਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਃ

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਜੜ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬੇਲੀਆਂ ਦੀ ਜੜ, ਪਲ, ਲੱਕੜ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ, ਮੁਹੂਰਤ, ਜੋੜ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ—

ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ਅਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਾਨਿ ਚ। ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨਾਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ, ਮਹੀਨੇ, ਅਯਨ, ਸਾਲ ਤੇ ਯੁੱਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।