ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਸਮੁਦ੍ਰਾਮਿਮਾਂ ਪृਥ੍ਵੀਂ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਂ ਸਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਮ੍। ਭੂਰਾਦ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਪੁਨਃ ਸੋऽਥ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯਤ੍। ਲੋਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਹ

ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੂ ਆਦਿਕ ਚਾਰ ਲੋਕ ਬਣਾਏ। ਲੋਕ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈੜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਸृष੍ਟਿਨ੍ਤਦ੍ਰੂਪਾਂ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ

ਸਵੈ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।

ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਂ ਤਦਾ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍। ਪ੍ਰਧਾਨਸਮਕਾਲਂ ਵੈ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੰਨਤ ਨਾਲ, ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਤਮੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਪਰ੍ਵ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ

ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹਨੇਰਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਅੰਧਤਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਪ़ਞ੍ਚਧਾ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸੋऽਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਸ੍ਤਮਸਾ ਚੈਵ ਦੀਪਃ ਕੁਮ੍ਭਵਦਾਵृਤਃ। ਬਹਿਰਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਃਸਂਜ੍ਞ ਏਵ ਚ

ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਨਾਲ ਚਿਰਾਗ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਸੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੈਃ ਸਂਵृਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਕਰਣਾਨਿ ਚ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਗਾ ਮੁਖ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਰਦਾ ਪਿਆ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗੇ ਤਥਾਭੂਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹ੍ਯਸਾਧਕਮ੍। ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਾਃ ਸੋऽਥ ਤਤੋ ਨ੍ਯਾਸੋऽਭ੍ਯਮਨ੍ਯਤ

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੰਝ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋਏ ਤੇ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਵੱਲ ਸੋਚਿਆ।

ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਰੋਤੋऽਭ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮੋਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤੇ ਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਮਾਨਿਨਃ

ਉਥੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਹਂਕृਤਾ ਅਹਂਮਨਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਿਧਾਤ੍ਮਕਾਃ

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਠਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ।

ਏਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਧਾ ਨਵਧਾ ਚੋਦਯਸ੍ਤਥਾ। ਅष੍ਟੌ ਚ ਤਾਰਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਉਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਨੌ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਤਸ਼ਾਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਠ, ਤਾਰੇ ਆਦਿਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਆਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਬਹਿਃ ਪੁਨਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁੜ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਮਥੋਦ੍ਧੂਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਨ੍ਤਥਾਭਿਧਮ੍। ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਇਕ ਸਤੋਗੁਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸ ਚੈਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤੋਹ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਤੀਜੀ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਬਹੁਲਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਨ ਵਾ ਤਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸृष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਵੈ ਤੇਨ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੀਜੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸृष੍ਟੇषੁ ਦੇਵੇषੁ ਸ ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਨਭਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਤੋऽਨ੍ਯਂ ਸੋऽਭ੍ਯਮਨ੍ਯਤ। ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਸਰ੍ਗਮਨ੍ਯਂ ਸ ਸਾਧਕਂ ਪ੍ਰਭੁਰੀਸ਼੍ਵਰਃ

ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਇਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ, ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।

ਅਥਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਦਾ। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬ੍ਬਭੂਵ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍‌ਸ੍ਰੋਤਃ ਸੁਸਾਧਕਮ੍। ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਤੋऽਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਤਦੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਇਕ ਧਾਰ ਨਿਕਲੀ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਸੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਲੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜੋਧਿਕਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੁਃਖਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ

ਇਹ ਧਾਰਾਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਹਨੇਰਾ, ਨੇਕਤਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਸ੍ਤਾਰਕਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੇ ਅष੍ਟਧਾ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ

ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ 'ਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਹਧਰ੍ਮ੍ਮਿਣਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਤੇਜਸਃ ਸਰ੍ਗੋ ਹ੍ਯਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮੋऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਸ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯੇਣ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਤੁष੍ਟ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਿਵृਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਞ੍ਚ ਤੇऽਰ੍ਥਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ

ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਉਲਟਣ ਨਾਲ, ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤਾਦਿਕਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ षष੍ਠਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯੇਣ ਭੂਤਾਦਿਰਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਭੂਤ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਲਟਣ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ, ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਹਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੂਤਸਰ੍ਗਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਸਮਝੋ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗ ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਮ੍ਭੂਤੋ ਭੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ

ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਵੈਕਾਰਿਕ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰਚਨਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸੋਤਾਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਃ ਸ ਪਞ੍ਚਮਃ

ਚੌਥੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਜੀਵ ਅਡੋਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਵੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਤਥੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ षष੍ਠੋ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤਥਾਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਰ੍ਗਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਮਾਨੁषਃ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਰਚਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅष੍ਟਮੋऽਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਵੈਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਅੱਠਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨੇਕਤਾ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਕृਤਾਸ੍ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵ੍ਵਕਾਃ

ਨੌਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੌਮਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।