ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਨਾਚ੍ਛਨ੍ਦੋਗਤਿਪਥੋ ਗੁਹ੍ਯੋਪਨਿषਦਾਸਨਃ। ਛਾਯਾਪਤ੍ਨੀਸਹਾਯੋ ਵੈ ਮਣਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗ ਇਵੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ। ਭੂਤ੍ਵਾ ਯਜ੍ਞਵਰਾਹੋ ਵੈ ਅਪਃ ਸ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ

ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ, ਗੁਪਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਆਪਣੀ ਛਾਂ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਯਗ-ਸੂਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

ਅਦ੍ਭਿਃ ਸਂਛਾਦਿਤਾਮੁਰ੍ਵੀਂ ਸ ਤਾਮਸ਼੍ਨਨ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਉਪਗਮ੍ਯੋਜ੍ਜਹਾਰਾਸ਼ੁ ਅਪਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ ਵਿਨ੍ਯਸਤ੍

ਜਦ ਉਹ ਜਗਤ-ਪਿਤਾ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਮੁਦ੍ਰੀਰ੍ਵੈ ਸਮੁਦ੍ਰੇषੁ ਨਾਦੇਯੀਸ਼੍ਚ ਨਦੀष੍ਵਥ। ਰਸਾਤਲਤਲੇ ਮਗ੍ਨਾਂ ਰਸਾਤਲਤਲੇ ਗਤਾਮ੍। ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਲ੍ਲੋਕਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਦਂष੍ਟ੍ਰਯਾਭ੍ਯੁਜ੍ਜਹਾਰ ਗਾਮ੍

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਤਲੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਸਨ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਦੰਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

ਤਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਮਾਨੀਯ ਪृਥਿਵੀਂ ਪृਥਿਵੀਕਰਃ। ਮੁਮੋਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਨਸਾ ਧਾਰਯਿਤ੍ਵਾ ਧਰਾਧਰਃ

ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਜਲੌਘਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਨੌਰਿਵ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਚਰਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦੇਵਸ੍ਯ ਨ ਮਹੀ ਯਾਤਿ ਵਿਪ੍ਲਵਮ੍

ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਨੌਕ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਖੜੀ ਰਹੀ; ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੀ ਨਹੀਂ।

ਤਤੋਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਦੇਵੋ ਜਗਤਃ ਸ੍ਥਾਪਨੇਚ੍ਛਯਾ। ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਾਯ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇऽਮ੍ਬੁਜੇਕ੍ਸ਼ਣਃ। ਪृਥਿਵੀਂ ਤੁ ਸਮੀਕृਤ੍ਯ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸੋऽਚਿਨੋਦ੍ ਗਿਰੀਨ੍

ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।

ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਦਹ੍ਯਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਤਦਾ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਗ੍ਨਿਨਾ। ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਾਸ੍ਤੇ ਪਰ੍ਵਤਾ ਭੁਵਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਸਨ; ਉਸ ਅੱਗ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਟੁੱਟਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਯੁਨਾਪਸ੍ਤੁ ਸਂਹृਤਾਃ। ਨਿषਿਕ੍ਤਾ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰਾਸਂਸ੍ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਚਲੋऽਭਵਤ੍

ਠੰਢ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨੇ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਿਆ, ਉਥੇ ਉਥੇ ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਏ।

ਸ੍ਕਨ੍ਨਾਚਲਤ੍ਵਾਦਚਲਾਃ ਪਰ੍ਵ੍ਵਭਿਃ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਗਿਰਯੋऽਨ੍ਤਰ੍ਨਿਗੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚਯਨਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਾਃ

ਜਦੋਂ ਪਹਾੜ ਹਿਲਣ-ਡੁੱਲਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਚਲ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ; ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਕਹਾਏ; ਤੇ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੇषੁ ਲੋਕੋਦਧਿਗਿਰਿष੍ਵਥ। ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮ੍ਮਾ ਵਿਭਜਤੇ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਸਮੁਦ੍ਰਾਮਿਮਾਂ ਪृਥ੍ਵੀਂ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਂ ਸਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਮ੍। ਭੂਰਾਦ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਪੁਨਃ ਸੋऽਥ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯਤ੍। ਲੋਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਹ

ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੂ ਆਦਿਕ ਚਾਰ ਲੋਕ ਬਣਾਏ। ਲੋਕ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈੜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਸृष੍ਟਿਨ੍ਤਦ੍ਰੂਪਾਂ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ

ਸਵੈ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।

ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਂ ਤਦਾ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍। ਪ੍ਰਧਾਨਸਮਕਾਲਂ ਵੈ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੰਨਤ ਨਾਲ, ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਤਮੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਪਰ੍ਵ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ

ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹਨੇਰਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਅੰਧਤਾ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਪ़ਞ੍ਚਧਾ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸੋऽਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਸ੍ਤਮਸਾ ਚੈਵ ਦੀਪਃ ਕੁਮ੍ਭਵਦਾਵृਤਃ। ਬਹਿਰਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਃਸਂਜ੍ਞ ਏਵ ਚ

ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਨਾਲ ਚਿਰਾਗ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਸੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੈਃ ਸਂਵृਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਕਰਣਾਨਿ ਚ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਗਾ ਮੁਖ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਰਦਾ ਪਿਆ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗੇ ਤਥਾਭੂਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹ੍ਯਸਾਧਕਮ੍। ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਾਃ ਸੋऽਥ ਤਤੋ ਨ੍ਯਾਸੋऽਭ੍ਯਮਨ੍ਯਤ

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੰਝ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋਏ ਤੇ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਵੱਲ ਸੋਚਿਆ।

ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਰੋਤੋऽਭ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਮੋਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤੇ ਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਮਾਨਿਨਃ

ਉਥੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਹਂਕृਤਾ ਅਹਂਮਨਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਿਧਾਤ੍ਮਕਾਃ

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਠਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ।

ਏਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਧਾ ਨਵਧਾ ਚੋਦਯਸ੍ਤਥਾ। ਅष੍ਟੌ ਚ ਤਾਰਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਉਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਨੌ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਤਸ਼ਾਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਠ, ਤਾਰੇ ਆਦਿਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਆਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਬਹਿਃ ਪੁਨਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁੜ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ਼੍ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੈ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਮਥੋਦ੍ਧੂਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵ੍ਵਨ੍ਤਥਾਭਿਧਮ੍। ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਇਕ ਸਤੋਗੁਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸ ਚੈਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤੋਹ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਤੀਜੀ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਬਹੁਲਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਨ ਵਾ ਤਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸृष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਵੈ ਤੇਨ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੀਜੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸृष੍ਟੇषੁ ਦੇਵੇषੁ ਸ ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਨਭਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਤੋऽਨ੍ਯਂ ਸੋऽਭ੍ਯਮਨ੍ਯਤ। ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਸਰ੍ਗਮਨ੍ਯਂ ਸ ਸਾਧਕਂ ਪ੍ਰਭੁਰੀਸ਼੍ਵਰਃ

ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਵਗਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਗਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਇਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ, ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।

ਅਥਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਦਾ। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬ੍ਬਭੂਵ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍‌ਸ੍ਰੋਤਃ ਸੁਸਾਧਕਮ੍। ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤੇਤ ਤਤੋऽਰ੍ਵ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਤਦੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਇਕ ਧਾਰ ਨਿਕਲੀ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਸੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਲੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜੋਧਿਕਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੁਃਖਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋ ਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ

ਇਹ ਧਾਰਾਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਹਨੇਰਾ, ਨੇਕਤਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।