ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਧਾਨਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਮਾਣਾਤ੍ਤੁ ਰਜੋ ਵੈ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ। ਰਜਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਤਤ੍ਰ ਬੀਜੇष੍ਵਪਿ ਯਥਾ ਜਲਮ੍

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਿਲੀ, ਤਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਓਥੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਾਃ। ਗੁਣੇਭ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯ ਮਾਣੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾ ਵਿਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਪਰਮਾ ਗੁਹ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ

ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਿਲੇ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਜੰਮੇ—ਜੋ ਸੁੱਖਮ, ਸਰਬੋਤਮ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਮੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰਜਾਯਤ। ਰਜਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਰष੍ਟ੍ਟृਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੰਮੇ; ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਕਾਲਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋ ਵਿष੍ਣੁਰੌਦਾਸੀਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਤਮੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੱਗ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਸਤੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾ ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋऽਗ੍ਨਯਃ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਵ੍ਰਤਾਃ

ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਅੱਗ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ।

ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਥੁਨਾਹ੍ਯੇਤੇ ਹ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੁਪਜੀਵਿਨਃ। ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਯੋਗੋ ਨ ਹ੍ਯੇषਾਨ੍ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍

ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਜੋੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਹਿ ਪਰੋ ਦੇਵੋ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁ ਮਹਤਃ ਪਰਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੁ ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਗਾਯੇਹ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਪਰਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ਚ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ

ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਰਬੋਤਮ ਸਮਝੋ।

ਅਧਿष੍ਠਿਤੋऽਸੌ ਹਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੇਣ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍। ਅਨੁਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤ ਏਵ ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ੍ਵੇ ਵਿष੍ਯੇ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍

ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਧਿष੍ਠਿਤਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਾਤ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਮਿਥੁਨਂ ਯੁਗਪਤ੍ਸਮ੍ਬਭੂਵਤੁਃ

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉਸ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਸਂਸਿਦ੍ਧਃ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾऽਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਉਸ ਤੋਂ, ਅਣਪਛਾਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਮੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

ਤੇਜਸਾ ਪ੍ਰਥਮਨੋ ਧੀਮਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸਂਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ਸ ਵੈ ਸ਼ਰੀਰੀ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਉਹ ਅਣਪਛਾਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਤੀਘੇਨ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਚ ਸੋऽਨ੍ਵਿਤਃ। ਧਰ੍ਮੇਣ ਚਾਪ੍ਰਤੀਘੇਨ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ

ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ, ਸਰਬਸੱਤਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਘਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਧਰ੍ਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਕृਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਜਜ੍ਞੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਰਬਸੱਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਬੁੱਧੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਚ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ। ਵਸ਼ੀਕृਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਰੇਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ

ਅਣਪਛਾਤੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫਰਕ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕਾਲਤ੍ਵੇ ਚਾਨ੍ਤਕੋऽਭਵਤ੍। ਸਹਸ੍ਰਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋऽਵਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ

ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਆਪ ਜੰਮਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕਾਲਤ੍ਵੇ ਚ ਰਜਸ੍ਤਮਃ. ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ ਪੁਰੁषਤ੍ਵੇ ਚ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਤਗੁਣ ਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣ। ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਤਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਉਪਜੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ।

ਲੋਕਾਨ੍ ਸृਜਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕਾਲਤ੍ਵੇ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪਤ੍ਯਪਿ। ਪੁਰੁषਤ੍ਵੇ ਹ੍ਯੁਦਾਸੀਨ ਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋऽਵਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀਆਂ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕਮਲਗਰ੍ਭਾਭਃ ਕਾਲੋ ਜਾਤ੍ਯਾਞ੍ਜਨਪ੍ਰਭਃ। ਪੁਰੁषਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੂਰਤ ਕਮਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਖ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਵਿਕਰੋਤਿ ਚ। ਨਾਨਾਕृਤਿਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਨਾਮਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਲੀਲਯਾ

ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕੰਮ, ਆਕਾਰ, ਨਾਂ ਤੇ ਚਾਲਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਧਾ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਲੋਕੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਰਿਗੁਣ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵ੍ਯੂਹਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਦਾਦਤ੍ਤੇ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਿषਯਂ ਪ੍ਰਤਿ। ਤਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਸਤਤਂ ਭਾਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਾ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ऋषਿਃ ਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਸ੍ਵਾਮਿਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍

ਉਹ ਸਾਰੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਵਾਨ੍ ਭਗਸਦ੍ਭਾਵਾਦ੍ਰਾਗੋ ਰਾਗਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨਾਤ੍। ਪਰਸ਼੍ਚ ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤਤ੍ਵਾਦਵਨਾਦੋਮਿਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਭਾਗ ਹੈ। ਰਾਗ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੋਹ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੂ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਅਵਨਾਦ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤਸ੍ਤਤਃ। ਨਰਾਣਾਮਯਨਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਵਜ੍ਞ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤੁ ਯਤ੍। ਅਗ੍ਰੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ

ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਆਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਦਿਤੇਵੋऽਸਾਵਜਾਤਤ੍ਵਾਦਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤੇਯਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਜਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵੇषੁ ਚ ਮਹਾਨ੍ ਦੇਵੋ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਲੋਕਾਨਾਮਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਃ

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਹਕਮ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਮृਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਭੁਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਯਤਃ

ਉਸ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਭੂ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰ੍ਯਨੁਸ਼ੇਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਨੋਤ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰਿਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਰੀਰ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਉਪਜਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।