ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਵਤੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਅਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾ ਸृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਲਯੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਸਮਝੋ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਰਾਤ੍ਰਿਰਿਤਿ ਧਾਰਣਾ। ਉਪਚਾਰਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਤੇ ਲੋਕਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦਿਨ ਹੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮ੍ਪਤਯ ऋषਯੋ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਹ। ऋषੀਨ੍ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਖ੍ਯਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਯੁਜ੍ਯਗੈਃ ਸਹ

ਜੀਵ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਮਨਸਾ ਸਹ

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ—

ਅਹਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ। ਅਹਰਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਸਂਭਵਃ

ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤ੍ਵੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹਤੇ। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠੇਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਾਵੁਭੌ

ਜਦੋਂ ਸਤ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਾਵੇਤੌ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਤਿਤੌ। ਅਤ੍ਰੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਸੂਤੌ ਚ ਤੌ ਤਥਾ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਲਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵੈषਮ੍ਯੇ ਸृष੍ਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਗੁਣ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲੀਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਿਲੇषੁ ਵਾ ਯਥਾ ਤੈਵਂ ਘृਤਂ ਪਯਸਿ ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍। ਤਥਾ ਤਮਸਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਰਜੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੂਧ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵੀ ਤਮੋ ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਉਪਾਸ੍ਯ ਰਜਨੀਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਂ ਪਰਾਂ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰੀਂ ਤਦਾ। ਅਹਰ੍ਮੁਖੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਚ ਪੁਰਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਮ੍ਭਵਃ

ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਮਹਾਂ ਮਾਏਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਯੋਗੇਨ ਪਰੇਣ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਞ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਣ੍ਡਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ

ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਰਮ ਜੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਧਾਨਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਮਾਣਾਤ੍ਤੁ ਰਜੋ ਵੈ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ। ਰਜਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਂ ਤਤ੍ਰ ਬੀਜੇष੍ਵਪਿ ਯਥਾ ਜਲਮ੍

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਿਲੀ, ਤਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਓਥੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਾਃ। ਗੁਣੇਭ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯ ਮਾਣੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾ ਵਿਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਪਰਮਾ ਗੁਹ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ

ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਿਲੇ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਜੰਮੇ—ਜੋ ਸੁੱਖਮ, ਸਰਬੋਤਮ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਮੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਰਜਾਯਤ। ਰਜਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਰष੍ਟ੍ਟृਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੰਮੇ; ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਤਮਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਕਾਲਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋ ਵਿष੍ਣੁਰੌਦਾਸੀਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਤਮੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੱਗ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਸਤੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾ ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋऽਗ੍ਨਯਃ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਵ੍ਰਤਾਃ

ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਅੱਗ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ।

ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਥੁਨਾਹ੍ਯੇਤੇ ਹ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੁਪਜੀਵਿਨਃ। ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਯੋਗੋ ਨ ਹ੍ਯੇषਾਨ੍ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍

ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਜੋੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਹਿ ਪਰੋ ਦੇਵੋ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁ ਮਹਤਃ ਪਰਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੁ ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਗਾਯੇਹ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਪਰਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ਼੍ਚ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ

ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਰਬੋਤਮ ਸਮਝੋ।

ਅਧਿष੍ਠਿਤੋऽਸੌ ਹਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੇਣ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍। ਅਨੁਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤ ਏਵ ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ੍ਵੇ ਵਿष੍ਯੇ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍

ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਧਿष੍ਠਿਤਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਾਤ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਮਿਥੁਨਂ ਯੁਗਪਤ੍ਸਮ੍ਬਭੂਵਤੁਃ

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉਸ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਸਂਸਿਦ੍ਧਃ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾऽਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਉਸ ਤੋਂ, ਅਣਪਛਾਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਮੀ ਹੈ, ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

ਤੇਜਸਾ ਪ੍ਰਥਮਨੋ ਧੀਮਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸਂਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ਸ ਵੈ ਸ਼ਰੀਰੀ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ

ਉਹ ਅਣਪਛਾਤਾ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਤੀਘੇਨ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਚ ਸੋऽਨ੍ਵਿਤਃ। ਧਰ੍ਮੇਣ ਚਾਪ੍ਰਤੀਘੇਨ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ

ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ, ਸਰਬਸੱਤਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਘਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਧਰ੍ਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਕृਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਜਜ੍ਞੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਰਬਸੱਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਬੁੱਧੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਚ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ। ਵਸ਼ੀਕृਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਰੇਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ

ਅਣਪਛਾਤੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫਰਕ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕਾਲਤ੍ਵੇ ਚਾਨ੍ਤਕੋऽਭਵਤ੍। ਸਹਸ੍ਰਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋऽਵਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ

ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਆਪ ਜੰਮਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕਾਲਤ੍ਵੇ ਚ ਰਜਸ੍ਤਮਃ. ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ ਪੁਰੁषਤ੍ਵੇ ਚ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਤਗੁਣ ਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣ। ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਤਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਉਪਜੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ।

ਲੋਕਾਨ੍ ਸृਜਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇ ਕਾਲਤ੍ਵੇ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪਤ੍ਯਪਿ। ਪੁਰੁषਤ੍ਵੇ ਹ੍ਯੁਦਾਸੀਨ ਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋऽਵਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀਆਂ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕਮਲਗਰ੍ਭਾਭਃ ਕਾਲੋ ਜਾਤ੍ਯਾਞ੍ਜਨਪ੍ਰਭਃ। ਪੁਰੁषਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੂਰਤ ਕਮਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਖ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।

ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਵਿਕਰੋਤਿ ਚ। ਨਾਨਾਕृਤਿਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਨਾਮਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਲੀਲਯਾ

ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕੰਮ, ਆਕਾਰ, ਨਾਂ ਤੇ ਚਾਲਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।