ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਪਲਭ੍ਯ ਸ਼ੁਚੇਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਕੇਚਿਦ੍ਵਾਯੋਰਨੈਪੁਣਾਤ੍। ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮੇਵ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦੇषਾਂ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍

ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਾਯੂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਗੰਧ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।

ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾ ਨਾਨਾਭੂਤਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍। ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਮਸਮਾਗਮ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਤੇ ਸਮੇਤ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਹ੍ਯਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍

ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਅਲੱਗ; ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣ ਲੈ ਕੇ, ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ। ਮਹਦਾਦ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਾ ਅਣ੍ਡਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤੇ

ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਅੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਕਕਾਲਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਜਲਬੁਦ੍‌ਬੁਦਵਚ੍ਚ ਤਤ੍। ਵਿਸ਼ੇषੇਭ੍ਯੋऽਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ ਬृਹਤ੍ਤਦੁਦਕਂ ਚ ਯਤ੍। ਤਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਾ

ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁੱਲਾ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਡ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ।

ਪ੍ਰਾਕृਤੇऽਣ੍ਡੇ ਵਿਬੁਦ੍ਧੇ ਸਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਸ ਵੈ ਸ਼ਰੀਰੀ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ ਵੈ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਅੰਡ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾऽਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸੋऽਗ੍ਰੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ। ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ

ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਹੀਰਾ-ਅੰਡ, ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ-ਮੁਖਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਹਰ ਰਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਣੈਃ ਸਹ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਚ। ਭਜਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹਾਨਸਮਾਹਾਰਸਨ੍ਧਿषੁ

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵੇਲੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਿਰਣ੍ਮਯਸ੍ਤੁ ਯੋ ਮੇਰੁਸ੍ਤਸ੍ਯੋਲ੍ਬਂ ਤਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਜਰਾਦ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਪਰ੍ਵਤਾਃ

ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਮੇਰੂ — ਉਸ ਦੀ ਢਕਣ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ-ਜਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜ, ਜਰ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਣ੍ਡੇ ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਚ ਪृਥ੍ਵੀਯਂ ਸਮੁਦ੍ਰੈਃ ਸਹ ਸਪ੍ਤਭਿਃ

ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਪਰ੍ਵਤੈਃ ਸੁਮਹਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਨਦੀਭਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਅਨ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍

ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਸਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੌ ਸਗ੍ਰਹੌ ਸਹ ਵਾਯੁਨਾ। ਲੋਕਾਲੋਕਂ ਚ ਯਤ੍ ਕਿਂਚਿਚ੍ਚਾਣ੍ਡੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਰ੍ਪਿਤਮ੍

ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅਦ੍ਭਿਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣਾਭਿਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਤੋऽਣ੍ਡਂ ਸਮਾਵृਤਮ੍। ਆਪੋ ਦਸ਼ਗੁਣਾ ਹ੍ਯੇਵਨ੍ਤੇਜਸਾ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਵृਤਾਃ

ਉਹ ਅੰਡ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ।

ਤੇਜੌਦਸ਼ਗੁਣੇਨੈਵ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਵृਤਮ੍। ਵਾਯੋਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣੇਨੈਵ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਨਭਸਾ ਵृਤਮ੍

ਉਹ ਅੱਗ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ।

ਆਕਾਸ਼ੇਨ ਵृਤੋ ਵਾਯੁਃ ਖਂ ਚ ਭੂਤਾਦਿਨਾ ਵृਤਮ੍। ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਮਹਤਾ ਚਾਪਿ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਵृਤੋ ਮਹਾਨ੍। ਏਤੈਰਾਵਰਣੈਰਣ੍ਡਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਵृਤਮ੍

ਹਵਾ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੇ। ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਹੱਤ ਨੇ, ਤੇ ਮਹੱਤ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਡ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਏਤਾਸ੍ਵਾਵृਤ੍ਯ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮष੍ਟੌ ਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਪ੍ਰਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਚ ਗ੍ਰਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਅੱਠ ਮੁਢਲੇ ਤੱਤ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਪਰਸ੍ਪਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਆਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਿषੁ

ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧੇ, ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਗਾਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਤਡਿਦ੍ਯਥਾ

ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਅਚਾਨਕ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ।

ਏਤਦ੍ਧਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮ ਯੋ ਵੇਦ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਆਯੁष੍ਮਾਨ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਧਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਭਵਤ੍ਯੁਤ

ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਹਿਰਣਿਗਰਭ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸੁਖੀ ਤੇ ਵਧੀਕ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵृਤ੍ਤਿਕਾਮੋऽਪਿ ਨਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਲਭਤੇ ਗਤਿਮ੍। ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਰਵਣਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਖਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਮਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍

ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖ ਤੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦ੍ਧਿ ਸृष੍ਟੇਸ੍ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾਤਂ ਮਯਾ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਨ੍ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਏਤਤ੍ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞੇਯਮਹਰ੍ਵੈ ਪਾਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍

ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦਿਨ ਸਮਝੋ।

ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਵਤੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਅਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾ ਸृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਲਯੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਬੀ ਸਮਝੋ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਰਾਤ੍ਰਿਰਿਤਿ ਧਾਰਣਾ। ਉਪਚਾਰਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਤੇ ਲੋਕਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦਿਨ ਹੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮ੍ਪਤਯ ऋषਯੋ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਹ। ऋषੀਨ੍ ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਖ੍ਯਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਯੁਜ੍ਯਗੈਃ ਸਹ

ਜੀਵ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਣੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਮਨਸਾ ਸਹ

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ—

ਅਹਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਮੇਸ਼ਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ। ਅਹਰਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਸਂਭਵਃ

ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤ੍ਵੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਹਤੇ। ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠੇਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਾਵੁਭੌ

ਜਦੋਂ ਸਤ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਾਵੇਤੌ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਤਿਤੌ। ਅਤ੍ਰੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਸੂਤੌ ਚ ਤੌ ਤਥਾ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਲਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵੈषਮ੍ਯੇ ਸृष੍ਟਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਤਮਸ ਤੇ ਸਤਗੁਣ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲੀਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਿਲੇषੁ ਵਾ ਯਥਾ ਤੈਵਂ ਘृਤਂ ਪਯਸਿ ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍। ਤਥਾ ਤਮਸਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਰਜੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੂਧ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵੀ ਤਮੋ ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਉਪਾਸ੍ਯ ਰਜਨੀਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਂ ਪਰਾਂ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰੀਂ ਤਦਾ। ਅਹਰ੍ਮੁਖੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਚ ਪੁਰਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਮ੍ਭਵਃ

ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਮਹਾਂ ਮਾਏਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।