ਮਹਾਨ੍ ਸृष੍ਟਿਂ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ। ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮਹਾਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਤਾਂ—ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚੈ—ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਲੋਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਹੇਤਵਃ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਾਜਸਤਾਮਸਃ
ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਲੋਕ-ਤੱਤ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਅਤੇ ਤਮ—ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਦ੍ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਮਹਤਾ ਚਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਾਦਿਵਿਕृਤਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਮਹਾਨ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਉਹੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤਮਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦਜਾਯਤ। ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਤਮਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮਿਆ; ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਤਮਸ ਦੀ ਹੈ।
thumb|ਮਹਾਭੂਤਾਃ ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ੁषਿਰਂ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚਾਵृਣੋਤ੍ ਪੁਨਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ। ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਹ
ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ; ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਧੁਨੀ ਹੀ ਬਣਾਈ।
ਬਲਵਾਨ੍ ਜਾਯਤੇ ਵਾਯੁਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣੋ ਮਤਃ। ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਾਨ ਵਾਯੂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰਾਵृਣੋਤ੍। ਆਪੋ ਰਸਾਨ੍ ਵਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜਿਰੇ
ਜਲ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਲ, ਰਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੋ ਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਰਸਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤੋਯਂ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਇਕਠ ਹੋਣਾ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਸ ਤੋਂ ਜਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਅਵਿਸ਼ੇषਵਾਚਕਤ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਘੋਰਮੂਢਤ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤਃ ਪੁਨਃ
ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ-ਸੂਖਮਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੱਤ-ਸੂਖਮਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ; ਬੇਚੈਨ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।
ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤ੍। ਵੈਕਾਰਿਕਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਸਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਤ੍। ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਸ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਯੁਗਪਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਦਲਾਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ। ਸਾਧਕਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼। ਏਕਾਦਸ਼ਂ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ
ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸ ਬਦਲਾਵੀ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਰਵੀਂ ਮਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਦਲਾਵੀ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੀ। ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਵਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨੱਕ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਦੌ ਪਾਯੁਰੁਪਸ੍ਥਞ੍ਚ ਹਸ੍ਤੌ ਵਾਗ੍ਦਸ਼ਮੀ ਭਵੇਤ੍। ਗਤਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਹ੍ਯਾਨਨ੍ਦਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਵਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਚ
ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ ਤੇ ਬੋਲ — ਇਹ ਦਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚਲਣਾ, ਵਿਸਰਜਨ, ਸੁਖ, ਕਲਾ, ਭੋਗ ਤੇ ਕੰਮ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍। ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਕੋऽਭਵਤ੍
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਯੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਦੋ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰੂਪਨ੍ਤਥੈਵ ਵਿਸ਼ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਾਵੁਭੌ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਤਤਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਃ ਸ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਵਾਨ੍
ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਞ੍ਚ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪੇषੁ ਗਨ੍ਧਸ੍ਤੇषੁ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰੇਣ ਆਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਹੀਮਿਮਾਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਞ੍ਚਗੁਣਾ ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਥੂਲਭੂਤੇषੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੰਧ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮੋਟੀਆਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਘੋਰਾਸ਼੍ਚ ਮੂਢਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਸ਼ਾਂਤ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮੂੜ — ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਮੇਰਨ੍ਤਸ੍ਤਿਵਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਲੋਕਾਲੋਕਘਨਾਵृਤਮ੍। ਵਿਸ਼ੇषਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਨਿਯਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪਟ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗੁਣਂ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਤੇषਾਂ ਯਾਵਚ੍ਚ ਯਦ੍ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤਾਵਦ੍ਗੁਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਹਰ ਇਕ ਅਗਲਾ ਤੱਤ ਪਿਛਲੇ ਦਾ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਲਭ੍ਯ ਸ਼ੁਚੇਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਕੇਚਿਦ੍ਵਾਯੋਰਨੈਪੁਣਾਤ੍। ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮੇਵ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦੇषਾਂ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਾਯੂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਗੰਧ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।
ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾ ਨਾਨਾਭੂਤਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍। ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਮਸਮਾਗਮ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਤੇ ਸਮੇਤ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਹ੍ਯਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍
ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਅਲੱਗ; ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣ ਲੈ ਕੇ, ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ। ਮਹਦਾਦ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਾ ਅਣ੍ਡਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਅੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਕਾਲਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਵਚ੍ਚ ਤਤ੍। ਵਿਸ਼ੇषੇਭ੍ਯੋऽਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ ਬृਹਤ੍ਤਦੁਦਕਂ ਚ ਯਤ੍। ਤਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਾ
ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁੱਲਾ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਡ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ।
ਪ੍ਰਾਕृਤੇऽਣ੍ਡੇ ਵਿਬੁਦ੍ਧੇ ਸਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਸ ਵੈ ਸ਼ਰੀਰੀ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ ਵੈ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਅੰਡ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾऽਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸੋऽਗ੍ਰੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ। ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਹੀਰਾ-ਅੰਡ, ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ-ਮੁਖਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਹਰ ਰਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰਣੈਃ ਸਹ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਚ। ਭਜਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹਾਨਸਮਾਹਾਰਸਨ੍ਧਿषੁ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵੇਲੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਿਰਣ੍ਮਯਸ੍ਤੁ ਯੋ ਮੇਰੁਸ੍ਤਸ੍ਯੋਲ੍ਬਂ ਤਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਜਰਾਦ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਪਰ੍ਵਤਾਃ
ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਮੇਰੂ — ਉਸ ਦੀ ਢਕਣ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ-ਜਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜ, ਜਰ੍ਹਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਣ੍ਡੇ ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਵੈ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਚ ਪृਥ੍ਵੀਯਂ ਸਮੁਦ੍ਰੈਃ ਸਹ ਸਪ੍ਤਭਿਃ
ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।