ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਤੇਨ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਜਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਦੀਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਕ੍ਰਤੁਕਰ੍ਮਫਲਾਨਿ ਚ। ਚਿਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੋਗਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤੇਨਾਸੌ ਚਿਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਨ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਤਥਾ ਚਾਨਾਗਤਾਨ੍ਯਪਿ। ਸ੍ਮਰਤੇ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਤੇਨਾਸੌ ਸ੍ਮृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਚਾਹੇ ਮੌਜੂਦਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਮ੍ਰਿਤੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦੇਰ੍ਵਿਦੇਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਵਿਦਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ

ਉਹ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਵਿਦ' ਅਤੇ 'ਵਿਦੇ' ਨੂੰ 'ਸੰਵਿਦ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਿਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਵਿਦਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤਰੈਃ

ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੰਵਿਦ', ਮਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਨਸਨ੍ਨਿਧਿਃ। ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਵਿਪੁਰੀਭਾਵਾਦ੍ਵਿਪੁਰਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਿਪੁਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਲੋਕਾਨਾਮਵਸ਼੍ਯਂ ਚ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਬृਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਮृਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭਵ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਭਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦੇਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ ਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰ੍ਯਨੁਸ਼ੇਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਨੋਤ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ

ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਸਵਯੰਭੂ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਦ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞੈਰੇਵਂ ਸਦ੍ਭਾਵਚਿਨ੍ਤਕੈਃ

ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੱਤ, ਤੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।

ਮਹਾਨ੍ ਸृष੍ਟਿਂ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ। ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਮਹਾਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਤਾਂ—ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚੈ—ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਲੋਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਹੇਤਵਃ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਾਜਸਤਾਮਸਃ

ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਲੋਕ-ਤੱਤ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਅਤੇ ਤਮ—ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਦ੍ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਮਹਤਾ ਚਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਾਦਿਵਿਕृਤਸ੍ਤੁ ਸਃ

ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਮਹਾਨ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਉਹੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤਮਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦਜਾਯਤ। ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ

ਤਮਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮਿਆ; ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਤਮਸ ਦੀ ਹੈ।

thumb|ਮਹਾਭੂਤਾਃ ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ੁषਿਰਂ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚਾਵृਣੋਤ੍ ਪੁਨਃ

ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ। ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਹ

ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ; ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਧੁਨੀ ਹੀ ਬਣਾਈ।

ਬਲਵਾਨ੍ ਜਾਯਤੇ ਵਾਯੁਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣੋ ਮਤਃ। ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍

ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਾਨ ਵਾਯੂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰਾਵृਣੋਤ੍। ਆਪੋ ਰਸਾਨ੍ ਵਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜਿਰੇ

ਜਲ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਲ, ਰਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੋ ਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਰਸਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤੋਯਂ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍

ਉਸ ਤੋਂ ਇਕਠ ਹੋਣਾ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਸ ਤੋਂ ਜਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਅਵਿਸ਼ੇषਵਾਚਕਤ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਘੋਰਮੂਢਤ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤਃ ਪੁਨਃ

ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ-ਸੂਖਮਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੱਤ-ਸੂਖਮਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ; ਬੇਚੈਨ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।

ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤ੍। ਵੈਕਾਰਿਕਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਸਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਤ੍। ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਸ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਯੁਗਪਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ

ਇਹ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਦਲਾਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ। ਸਾਧਕਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼। ਏਕਾਦਸ਼ਂ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ

ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸ ਬਦਲਾਵੀ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਰਵੀਂ ਮਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਦਲਾਵੀ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਮੀ। ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਵਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ

ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨੱਕ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਦੌ ਪਾਯੁਰੁਪਸ੍ਥਞ੍ਚ ਹਸ੍ਤੌ ਵਾਗ੍ਦਸ਼ਮੀ ਭਵੇਤ੍। ਗਤਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਹ੍ਯਾਨਨ੍ਦਃ ਸ਼ਿਲ੍ਪਂ ਵਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਚ

ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ ਤੇ ਬੋਲ — ਇਹ ਦਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚਲਣਾ, ਵਿਸਰਜਨ, ਸੁਖ, ਕਲਾ, ਭੋਗ ਤੇ ਕੰਮ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ।

ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍। ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਕੋऽਭਵਤ੍

ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਯੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਦੋ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰੂਪਨ੍ਤਥੈਵ ਵਿਸ਼ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਾਵੁਭੌ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਤਤਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਃ ਸ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਵਾਨ੍

ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਤੇ ਛੂਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਞ੍ਚ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ

ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।

ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪੇषੁ ਗਨ੍ਧਸ੍ਤੇषੁ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰੇਣ ਆਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਹੀਮਿਮਾਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਞ੍ਚਗੁਣਾ ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਥੂਲਭੂਤੇषੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ

ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੰਧ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮੋਟੀਆਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਘੋਰਾਸ਼੍ਚ ਮੂਢਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍

ਸ਼ਾਂਤ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮੂੜ — ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।

ਭੂਮੇਰਨ੍ਤਸ੍ਤਿਵਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਲੋਕਾਲੋਕਘਨਾਵृਤਮ੍। ਵਿਸ਼ੇषਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਨਿਯਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ

ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੋਕ ਤੇ ਅਲੋਕ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪਟ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।