ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਲਿਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ) ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਾਨ੍ਤੁ ਰੂਪਾਣਿ ਲੋਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਹੇਤਵਃ। ਮਹਾਂਸ੍ਤੁ ਸृष੍ਟਿਂ ਕੁਰੁਤੇ ਨੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ

ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚਾਹ ਜਾਂ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

ਮਨੋ ਮਹਾਨ੍ਮਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪੂਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਖ੍ਯਾਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਚਿਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਸਂਵਿਤ੍ ਵਿਪੁਰਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ

ਮਨ, ਵੱਡਾ ਤੱਤ, ਮਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਹਿਲੀ ਸਮਝ, ਵਿਵੇਕ, ਸਰਵਤਾ, ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ, ਯਾਦ, ਸੂਝ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੇष੍ਟਾਫਲਂ ਵਿਭੁਃ। ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਵਿਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵਿਚ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਗ੍ਰਜੋ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਮਾਣਤਃ। ਸ਼ੇषੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋऽਸੌ ਮਹਾਨਿਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਮਾਨਂ ਮਨੁਤੇ ਵਿਭਾਗਂ ਮਨ੍ਯਤੇऽਪਿ ਚ। ਪੁਰੁषੋ ਭੋਗਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਤੇਨ ਚਾਸੌ ਮਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਇਹ ਆਦਰ ਨੂੰ ਝਲਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦृਂਹਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਲਿਲਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਬृਂਹਯਤੇ ਭਾਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੇਨ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ ਦੇਹਾਨਨੁਗ੍ਰਹੈਃ। ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਯਤਾਂ ਸ੍ਤੇਨ ਪੂਰਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨ੍ । ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੋਧਯਤੇ ਚੈਵ ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਥੇ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ, ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤਃ। ਭੋਗਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਨ ਖ੍ਯਾਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ

ਭੋਗ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਗ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖ੍ਯਾਯਤੇ ਤਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵਾਪਿ ਨਾਮਾਦਿਭਿਰਨੇਕਸ਼ਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਹਤਃ ਸਂਜ੍ਞਾ ਖ੍ਯਾਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ

ਇਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਈ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਤੱਤ 'ਵਿਵੇਕ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਤੇਨ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਜਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਦੀਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਕ੍ਰਤੁਕਰ੍ਮਫਲਾਨਿ ਚ। ਚਿਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੋਗਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤੇਨਾਸੌ ਚਿਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਨ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਤਥਾ ਚਾਨਾਗਤਾਨ੍ਯਪਿ। ਸ੍ਮਰਤੇ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਤੇਨਾਸੌ ਸ੍ਮृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਚਾਹੇ ਮੌਜੂਦਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਮ੍ਰਿਤੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦੇਰ੍ਵਿਦੇਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਵਿਦਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ

ਉਹ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਵਿਦ' ਅਤੇ 'ਵਿਦੇ' ਨੂੰ 'ਸੰਵਿਦ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਿਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਵਿਦਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤਰੈਃ

ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੰਵਿਦ', ਮਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਨਸਨ੍ਨਿਧਿਃ। ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਵਿਪੁਰੀਭਾਵਾਦ੍ਵਿਪੁਰਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਿਪੁਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਲੋਕਾਨਾਮਵਸ਼੍ਯਂ ਚ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਬृਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਮृਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭਵ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਭਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦੇਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ ਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰ੍ਯਨੁਸ਼ੇਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਨੋਤ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ

ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਸਵਯੰਭੂ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਦ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞੈਰੇਵਂ ਸਦ੍ਭਾਵਚਿਨ੍ਤਕੈਃ

ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੱਤ, ਤੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।

ਮਹਾਨ੍ ਸृष੍ਟਿਂ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ। ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਿਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਮਹਾਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਤਾਂ—ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਨਿਸਚੈ—ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਲੋਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਹੇਤਵਃ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਾਜਸਤਾਮਸਃ

ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਲੋਕ-ਤੱਤ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਅਤੇ ਤਮ—ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਦ੍ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍। ਮਹਤਾ ਚਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਾਦਿਵਿਕृਤਸ੍ਤੁ ਸਃ

ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਮਹਾਨ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਉਹੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤਮਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦਜਾਯਤ। ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ

ਤਮਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮਿਆ; ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਤਮਸ ਦੀ ਹੈ।

thumb|ਮਹਾਭੂਤਾਃ ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ੁषਿਰਂ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚਾਵृਣੋਤ੍ ਪੁਨਃ

ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ। ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜ ਹ

ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ; ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਦਲਾਵੀ ਰਚਨਾ ਨੇ ਧੁਨੀ ਹੀ ਬਣਾਈ।

ਬਲਵਾਨ੍ ਜਾਯਤੇ ਵਾਯੁਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣੋ ਮਤਃ। ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍

ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਾਨ ਵਾਯੂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਾਭਿਰਾਵृਣੋਤ੍। ਆਪੋ ਰਸਾਨ੍ ਵਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ੍ਜਿਰੇ

ਜਲ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਲ, ਰਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੋ ਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਰਸਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤੋਯਂ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍

ਉਸ ਤੋਂ ਇਕਠ ਹੋਣਾ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਸ ਤੋਂ ਜਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਅਵਿਸ਼ੇषਵਾਚਕਤ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਘੋਰਮੂਢਤ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤਃ ਪੁਨਃ

ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਤੱਤ-ਸੂਖਮਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੱਤ-ਸੂਖਮਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ; ਬੇਚੈਨ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।