ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਂ ਹਿ ਪਾਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਮਾਸਾਤ੍ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ਮਯਾ। ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯੇਤਾਨ੍ ਪੁਨਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਯ ਪੁਰੁषਾਯੇਸ਼੍ਵਰਾਯ ਚ। ਅਨ੍ਤਾਯ ਪ੍ਰਥਮਾਯੈਵ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਯ ਪ੍ਰਜਾਤ੍ਮਨੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਲੋਕਤਨ੍ਤ੍ਰਾਯ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵੇ

ਉਸ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪ੍ਰਭੂ, ਅੰਤ ਅਤੇ ਆਰੰਭ, ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ, ਸਵੈ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੁਪ੍ਯਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਮਾਣਂ षਟ੍ਸ਼੍ਯੇਤਂ ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਨੁਤਮ੍। ਅਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭੂਤਸਰ੍ਗਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਫਰਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣਂ ਯਤ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚੈਵ ਯਮਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਚਿਨ੍ਤਕਾਃ

ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੱਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸੈਰ੍ਹੀਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍। ਅਜਾਤਂ ਧ੍ਰੁਵਮਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍

ਜੋ ਗੰਧ, ਰੰਗ, ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਛੂਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਜਨਮਾ, ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਂ ਮਹਦ੍ਭੂਤਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਭਵਤ੍ ਕਿਲ

ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮਜਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਪ੍ਰਭਵਾਵ੍ਯਯਮ੍। ਅਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਜੋ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਾਸੀਤ੍ਤਮੋਮਯਮ੍। ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਣਭਾਵੇ ਤਮੋਮਯੇ

ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨ, ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ।

ਗਰ੍ਗਕਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਯ ਵੈ। ਗੁਣਭਾਵਾਦ੍ਵਾਚ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਹ

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਹੋਇਆ, ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪਨ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਉਭਰਿਆ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇਣ ਮਹਤਾ ਸੋऽਥ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਸਮਾਵृਤਃ। ਸਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਮਹਾਨਗ੍ਰੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍। ਮਨੋ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵੱਧ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ; ਮਨ ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਿਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ) ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਾਨ੍ਤੁ ਰੂਪਾਣਿ ਲੋਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਹੇਤਵਃ। ਮਹਾਂਸ੍ਤੁ ਸृष੍ਟਿਂ ਕੁਰੁਤੇ ਨੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ

ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚਾਹ ਜਾਂ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

ਮਨੋ ਮਹਾਨ੍ਮਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪੂਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਖ੍ਯਾਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਚਿਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਸਂਵਿਤ੍ ਵਿਪੁਰਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ

ਮਨ, ਵੱਡਾ ਤੱਤ, ਮਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਹਿਲੀ ਸਮਝ, ਵਿਵੇਕ, ਸਰਵਤਾ, ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ, ਯਾਦ, ਸੂਝ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੇष੍ਟਾਫਲਂ ਵਿਭੁਃ। ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਵਿਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵਿਚ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਗ੍ਰਜੋ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਮਾਣਤਃ। ਸ਼ੇषੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋऽਸੌ ਮਹਾਨਿਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਮਾਨਂ ਮਨੁਤੇ ਵਿਭਾਗਂ ਮਨ੍ਯਤੇऽਪਿ ਚ। ਪੁਰੁषੋ ਭੋਗਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਤੇਨ ਚਾਸੌ ਮਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਇਹ ਆਦਰ ਨੂੰ ਝਲਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦृਂਹਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਲਿਲਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਬृਂਹਯਤੇ ਭਾਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੇਨ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ ਦੇਹਾਨਨੁਗ੍ਰਹੈਃ। ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਯਤਾਂ ਸ੍ਤੇਨ ਪੂਰਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨ੍ । ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੋਧਯਤੇ ਚੈਵ ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਥੇ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ, ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤਃ। ਭੋਗਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਨ ਖ੍ਯਾਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ

ਭੋਗ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਗ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖ੍ਯਾਯਤੇ ਤਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵਾਪਿ ਨਾਮਾਦਿਭਿਰਨੇਕਸ਼ਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਹਤਃ ਸਂਜ੍ਞਾ ਖ੍ਯਾਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ

ਇਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਈ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਤੱਤ 'ਵਿਵੇਕ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤੇਨ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਤੇਨ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਜਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਞਾਨਾਦੀਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਕ੍ਰਤੁਕਰ੍ਮਫਲਾਨਿ ਚ। ਚਿਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੋਗਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤੇਨਾਸੌ ਚਿਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਨ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਤਥਾ ਚਾਨਾਗਤਾਨ੍ਯਪਿ। ਸ੍ਮਰਤੇ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਤੇਨਾਸੌ ਸ੍ਮृਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਚਾਹੇ ਮੌਜੂਦਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਮ੍ਰਿਤੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਚ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦੇਰ੍ਵਿਦੇਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਵਿਦਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ

ਉਹ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਵਿਦ' ਅਤੇ 'ਵਿਦੇ' ਨੂੰ 'ਸੰਵਿਦ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਿਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਵਿਦਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤਰੈਃ

ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ 'ਸੰਵਿਦ', ਮਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਨਸਨ੍ਨਿਧਿਃ। ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨਾਂ ਵਿਪੁਰੀਭਾਵਾਦ੍ਵਿਪੁਰਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਿਪੁਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਲੋਕਾਨਾਮਵਸ਼੍ਯਂ ਚ ਤਥੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਬृਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਮृਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭਵ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਭਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦੇਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ ਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰ੍ਯਨੁਸ਼ੇਤੇ ਚ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ। ਨੋਤ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ

ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਸਵਯੰਭੂ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਦ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞੈਰੇਵਂ ਸਦ੍ਭਾਵਚਿਨ੍ਤਕੈਃ

ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੱਤ, ਤੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।