ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਸਕृਤ੍ਪਰਿਪृष੍ਟਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਕਥਯਾਮਾਸ ਸਤ੍ਤਮਃ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਿਆ।

ਪृष੍ਟਾਂ ਚੈਤਾਂ ਕਥਾਂ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਾਂ ਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀਮ੍। ਕਥ੍ਯਮਾਨਾਂ ਮਯਾ ਚਿਤ੍ਰਾਂ ਬਹ੍ਵਰ੍ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸਮ੍ਮਤਾਮ੍

ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਕਥਾ, ਜੋ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ, ਭਰਪੂਰ ਅਰਥ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।

ਯਸ਼੍ਚੇਮਾਂਧਾਰਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਦ੍ਵਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਸ਼ਃ। ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਯਤਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ,

ਸ਼ੁਚਿਃ ਪਰ੍ਵਸੁ ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਤੀਰ੍ਥੇष੍ਵਾਯਤਨੇषੁ ਚ। ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਰਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ ਪੁਰਾਣਾਨੁਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਾਤ੍। ਸ੍ਵਵਂਸ਼ਧਾਰਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕੇ ਮਹੀਯਤੇ

ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਿਆਂ ਤੇ, ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸੁਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਵਯਵਂ ਤੇषਾਂ ਯਥਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਧ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਮ੍

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਦੱਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਸਭ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਧਨ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਮਾਯੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਸ੍ਥਿਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਾਰਿਣਾਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਧਨਵੰਤ, ਯਸ਼ਵੰਤ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੁਵਰਗ ਦੈਨ ਵਾਲੀ, ਉਮਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ। ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਞ੍ਚੇਤਿ ਪੁਰਾਣਂ ਪਂਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍

ਸਰਗ, ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਰਤਬ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਹਨ।

ਕਲ੍ਪੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਹਿ ਯਃ ਕਲ੍ਪਃ ਸ਼ੁਚਿਭ੍ਯੋ ਨਿਯਤਃ ਸ਼ੁਚਿਃ। ਪੁਰਾਣਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਰੁਤਂ ਵੇਦਸਮ੍ਮਿਤਮ੍

ਮੈਂ ਮਾਰੁਤ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਪ੍ਰਬੋਧਃ ਪ੍ਰਲਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਥਿਤਿਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਚ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਾਦਃ ਕਥ੍ਯਵਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ

ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਪ੍ਰਲੈ, ਟਿਕਾਊਪਣ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ—ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਉਪੋਦ੍ਵਾਤੋऽਨੁषਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਉਪਸਂਹਾਰ ਏਵ ਚ। ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁष੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍

ਉਪੋਦਘਾਤ, ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ—ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ, ਯਸ਼ਵੰਤ, ਉਮਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਹਿ ਪਾਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਮਾਸਾਤ੍ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ਮਯਾ। ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯੇਤਾਨ੍ ਪੁਨਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਾਯ ਪੁਰੁषਾਯੇਸ਼੍ਵਰਾਯ ਚ। ਅਨ੍ਤਾਯ ਪ੍ਰਥਮਾਯੈਵ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਯ ਪ੍ਰਜਾਤ੍ਮਨੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਲੋਕਤਨ੍ਤ੍ਰਾਯ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵੇ

ਉਸ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪ੍ਰਭੂ, ਅੰਤ ਅਤੇ ਆਰੰਭ, ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ, ਸਵੈ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਸਵੈਰੁਪ੍ਯਂ ਸਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਮਾਣਂ षਟ੍ਸ਼੍ਯੇਤਂ ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਨੁਤਮ੍। ਅਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭੂਤਸਰ੍ਗਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਫਰਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣਂ ਯਤ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚੈਵ ਯਮਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਚਿਨ੍ਤਕਾਃ

ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੱਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸੈਰ੍ਹੀਨਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍। ਅਜਾਤਂ ਧ੍ਰੁਵਮਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍

ਜੋ ਗੰਧ, ਰੰਗ, ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਛੂਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਜਨਮਾ, ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਂ ਮਹਦ੍ਭੂਤਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਭਵਤ੍ ਕਿਲ

ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮਜਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਪ੍ਰਭਵਾਵ੍ਯਯਮ੍। ਅਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ

ਜੋ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਾਸੀਤ੍ਤਮੋਮਯਮ੍। ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਣਭਾਵੇ ਤਮੋਮਯੇ

ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨ, ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ।

ਗਰ੍ਗਕਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਯ ਵੈ। ਗੁਣਭਾਵਾਦ੍ਵਾਚ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਹ

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਹੋਇਆ, ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪਨ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਉਭਰਿਆ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇਣ ਮਹਤਾ ਸੋऽਥ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਸਮਾਵृਤਃ। ਸਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਮਹਾਨਗ੍ਰੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਮ੍। ਮਨੋ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵੱਧ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ; ਮਨ ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਿਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ) ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਧਰ੍ਮਾਦੀਨਾਨ੍ਤੁ ਰੂਪਾਣਿ ਲੋਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਹੇਤਵਃ। ਮਹਾਂਸ੍ਤੁ ਸृष੍ਟਿਂ ਕੁਰੁਤੇ ਨੋਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ

ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚਾਹ ਜਾਂ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

ਮਨੋ ਮਹਾਨ੍ਮਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪੂਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਖ੍ਯਾਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਚਿਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਸਂਵਿਤ੍ ਵਿਪੁਰਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ

ਮਨ, ਵੱਡਾ ਤੱਤ, ਮਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਹਿਲੀ ਸਮਝ, ਵਿਵੇਕ, ਸਰਵਤਾ, ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ, ਯਾਦ, ਸੂਝ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੇष੍ਟਾਫਲਂ ਵਿਭੁਃ। ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਵਿਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵਿਚ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਗ੍ਰਜੋ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਮਾਣਤਃ। ਸ਼ੇषੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋऽਸੌ ਮਹਾਨਿਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਮਾਨਂ ਮਨੁਤੇ ਵਿਭਾਗਂ ਮਨ੍ਯਤੇऽਪਿ ਚ। ਪੁਰੁषੋ ਭੋਗਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਤੇਨ ਚਾਸੌ ਮਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ

ਇਹ ਆਦਰ ਨੂੰ ਝਲਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਤਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦृਂਹਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਲਿਲਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਯਸ੍ਮਾਦ੍‌ਬृਂਹਯਤੇ ਭਾਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੇਨ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ ਦੇਹਾਨਨੁਗ੍ਰਹੈਃ। ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਯਤਾਂ ਸ੍ਤੇਨ ਪੂਰਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ

ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ ਹਿਤਾਹਿਤਾਨ੍ । ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੋਧਯਤੇ ਚੈਵ ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਥੇ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ, ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤਃ। ਭੋਗਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਨ ਖ੍ਯਾਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ

ਭੋਗ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੋਗ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।