ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰ੍ਵਞ੍ਚ ਤਤ੍‌ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣੈਕਦੇਸ਼ਿਕਮ੍। ਸਵ੍ਯਾਸਪਰਿਮਾਣਞ੍ਚ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪੇਣੈਵ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ

ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਮਾਪ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਸਮੇਤ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਮਾਪ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਸ਼੍ਚੈਵ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ। ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰੇਣ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰਭਿਮਾਨਿਭਿਃ। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸਭਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾ ਮਾਨਸੋਤ੍ਤਰਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ

ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਾਪ, ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਿਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯਾਲਾਤਚਕ੍ਰਵਤ੍। ਨਾਗਵੀਥ੍ਯਜਵੀਥ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ

ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਸਵਰਗ ਦੀ ਚਾਲ, ਜੋ ਅਲਾਤ ਚੱਕਰ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ਲੇਖਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਞ੍ਚ ਯੋਜਨੈਃ। ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾ ਅਹ੍ਨੋ ਵਿषੁਵਤਸ੍ਤਥਾ

ਦੋ ਲਕੀਰਾਂ, ਮੰਡਲਾਂ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੀ ਹੱਦ, ਸ਼ਾਮ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਦਾ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੋਕਪਾਲਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍। ਪਿਤ੍ਰੂਣਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਚ ਪਨ੍ਥਾਨੌ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੌ

ਚਾਰੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਪਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤੇ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਗृਹਿਣਾਂ ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਞ੍ਚੋਕ੍ਤੌ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ਚ ਪਦਂ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾ ਯਤ੍ਰ ਧਿष੍ਠਿਤਾਃ

ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਰਜ ਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਗੁਣ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਸ਼੍ਚਾਰੋ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਤਥਾ। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ਧ੍ਰੁਵਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ਸੌਰਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੋऽਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਯੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ਦਿਵਿ ਸ੍ਵਯਮ੍

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਸ ਰਥੋऽਧਿष੍ਠਿਤੋ ਦੇਵੈਰਾਦਿਤ੍ਯੈਃ ऋषਿਭਿਸ੍ਤਥਾ। ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰਪ੍ਸਰੋਭਿਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਮਣੀਸਰ੍ਪਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ

ਉਹ ਰਥ ਦੇਵਤੇ, ਆਦਿਤਿਆ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਗਰਾਮਣੀਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਾਂ ਸਾਰਮਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦੋਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ਚ ਰਥਸ੍ਤਥਾ। ਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯੌ ਚ ਸੌਮਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਸੂਰ੍ਯਕਾਰਿਤੌ

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰਥ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵਧਣਾ ਤੇ ਘਟਣਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਨਾਂ ਧ੍ਰੁਵਾਦੇਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਪੁਚ੍ਛੇ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ੍ਥਿਤਃ

ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦਾ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਾਰਾਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ। ਨਿਵਾਸਾ ਯਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਾਰਿਣਾਮ੍

ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ, ਜੋ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰੇ ਚ ਵਰ੍षਸ਼ੀਤੋष੍ਣਨਿਃਸ੍ਰਵਃ। ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਰਸ਼੍ਮੀਨਾਂ ਨਾਮਤਃ ਕਰ੍ਮਤੋऽਰ੍ਥਤਃ

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਮੀਂਹ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਮ, ਕੰਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਮਾਣਗਤੀ ਚੋਕ੍ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸੂਰ੍ਯਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਯਥਾ ਚਾਸ਼ੁ ਵਿषਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਸ਼ਮ੍ਭੋਃ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਨੀਲਤਾ

ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਤੇ ਚਾਲ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਨੀਲਤਾ ਜ਼ਹਿਰ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਿਤਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿषਾਦਃ ਸ਼ੂਲਪਾਣਿਨਃ। ਸ੍ਤੂਯਮਾਨਃ ਸੁਰੈਰ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਤੌਤਿ ਦੇਵਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਲਿਙ੍ਗੋਦ੍ਭਵਕਥਾ ਪੁਣ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀ। ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੋऽਯਮਦ੍ਭੁਤਃ

ਲਿੰਗ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਅਚੰਭੀ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਢਲਾ ਤੱਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪੁਰੂਰਵਸ ਐਲਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਪਿਤॄਣਾਂ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਚਾਮृਤਸ੍ਯ ਵੈ

ਇਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਤਰਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਵਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸਨ੍ਧਯਃ। ਸ੍ਵਰ੍ਗ ਲੋਕਗਤਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨਾਞ੍ਚਾਪ੍ਯਧੋਗਤਿਮ੍। ਪਿਤॄਣਾਂ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇਨਾਨੁਗ੍ਰਹੋ ਮਹਾਨ੍

ਫਿਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ਚ ਕृਤੇ ਯੁਗੇ। ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਚਾਪਕਰ੍षਾਦ੍ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍

ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਘਟਣ ਕਰਕੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਞ੍ਚ ਸਂਖ੍ਯਾਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਞ੍ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮਤਸ੍ਤਥਾ

ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਜ੍ਞਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਞ੍ਚੈਵ ਸਂਵਾਦੋ ਯਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ऋषੀਣਾਂ ਵਸੁਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਸੋਸ਼੍ਚਾਧਃ ਪੁਨਰ੍ਗਤਿਃ

ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਨਾਲ, ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਮੁੜ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਾਂ ਦੁਰ੍ਵਚਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਮृਤੇ ਮਨੁਮ੍। ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਤਪਸਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਯੁਗਾਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਯ ਕਲੇਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਪੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਨਮ੍

ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੁ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਤਿਰ੍ਯਙ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਯੁਗੇਯੁਗੇ। ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੁਗਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਣਾਹੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਯੁषਃ

ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਣ ਘਟਣ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਿष੍ਟਾਦੀਨਾਂ ਚ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਵੇਦਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਜਾਤਾਨਾਂ ਮਂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਨਮ੍

ਚੋਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਵੇਦ, ਵੇਦ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਵੇਦਵ੍ਯਾਸਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਨਮ੍। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਂਹਾਰਃ ਸਂਹਾਰਾਨ੍ਤੇ ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ

ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, 'ਵੇਦਵਿਆਸ' ਆਦਿ ਨਾਮ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦੇਵਤਾਨਾਮृषੀਣਾਂ ਚ ਮਨੋਃ ਪਿਤृਗਣਸ੍ਯ ਚ। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸਮਾਸਤਃ

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾ ਚ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤਦੇਵ ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍

ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਤਥਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍

ਪਿਛਲੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਤ੍ਰਯਂ ਚੈਵ ਕਾਲਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ

ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।