ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਦ੍ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍‌ਮਾਣਮਿਨ੍ਦ੍ਰਞ੍ਚ ਲੋਕ ਪਾਲਾਨ੍ ऋषੀਨ੍ ਦਨੂਨ੍। ਦੇਵਂ ਤਮੇਕਂ ਬਹੁਧਾ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੫.

ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾ ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਚ ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਚੈਵ ਵੈष੍ਣਵੀ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਚ ਕਲ੍ਪੇ ਚ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੫.

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ, ਹਰ ਇਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਤੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਜਸਾ ਯਸ਼ਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਚ ਬਲੇਨ ਚ । ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਨਪੀਹ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਤੇਜ, ਯਸ਼, ਅਕਲ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਰਾਜਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਂऽਸ਼ੇਨ ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋऽਭਵਤ੍। ਤਾਮਸ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਂਸ਼ੇਨ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ੍ਯਾਃ ਪੁਰੁषਾਂਸ਼ੇਨ ਯਜ੍ਞੇ ਵਿष੍ਣੁਰਭੂਤ੍ਤਦਾ ।। ੫.

ਰਜਸ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਤਮਸ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਕਾਲ ਰੂਪ ਰੁਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਯਜਨ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਤ੍ਰਿषੁ ਕਾਲੇषੁ ਤਸ੍ਯੈਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਨਵੋਂऽਸ਼ਜਾਃ। ਕਾਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸੌ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਂਹਰਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫.

ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ ਕਾਲ ਬਣ ਕੇ, ਰੁਦਰ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਚੈਵ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਦ੍ਦਿਵਾਕਰਃ। ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਦਿਤ੍ਯੋ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸ ਤਦਾਦਹਤ੍ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਦਿਤਿਆ ਬਣ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਃ ਪ੍ਰਜਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨਾਮਰੁਪਵਿਪਰ੍ਯਯੇ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤਤ੍ਤਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ ।। ੫.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਤੁ ਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੌਰੁषੀ ਤਨੁਃ। ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ੇਨ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਸ ਇਹ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਆਕੂਤ੍ਯਾਂ ਮਨਸੋ ਦੇਵ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਿਭੁਃ ।. ੫.

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਇੱਥੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਆਕੂਤੀ ਦੇ ਮਨੁ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮਿਆ।

ਤਤਃ ਪੁਨਃ ਸ ਵੈ ਦੇਵੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਤੁषਿਤਾਯਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਹ੍ਯਤੀਤਸ੍ਤੁषਿਤੈਃ ਸਹ ।। ੫.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ।

ਔਤ੍ਤਮੇ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਤੁषਿਤਸ੍ਤੁ ਵਿਦੁਃ ਸ ਵੈ। ਵਸ਼ਵਰ੍ਤ੍ਤਿਭਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵਸ਼ਵਰ੍ਤ੍ਤੀ ਹਰਿਃ ਪੁਨਃ ।। ੫.

ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਸ਼ਵਰਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਫਿਰ, ਹਰੀ ਵਸ਼ਵਰਤੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ।

ਸਤ੍ਯਾਯਾਮਭਵਤ੍ਸਤ੍ਯਃ ਸਤ੍ਯੈਃ ਸਹ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮੈਃ। ਤਾਮਸਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਚਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ। ਭਾਰ੍ਯਾਯਾਂ ਹਰਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਹਰਿਰੇਵ ਬਭੂਵ ਹ ।। ੫.

ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਤਿਆ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਸਤਿਆ ਦੇ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਹਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਆਪ ਜਨਮਿਆ।

ਚਾਰਿष੍ਣਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ਚਾਪਿ ਹਰਿਰ੍ਦਵਃ ਪੁਨਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਵੈਕੁਣ੍ਠਾਯਾਮਸੌ ਜਜ੍ਞੇ ਹ੍ਯਾਭੂਤਰਜਸੈਃ ਸਹ। ਵੈਕੁਣ੍ਠਃ ਸ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਦੇਵਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫.

ਚਾਰਿਸ਼ਣਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰੀ ਦੇਵ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਵੈਕੁੰਠਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਭੂਤਰਜਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਵੈਕੁੰਠਾ ਫਿਰ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ।

ਧਰ੍ਮੋ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਧ੍ਯੈਃ ਸਹ ਸੁਰੈਰਭੂਤ੍ । ਸ ਤੁ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫.

ਧਰਮ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ, ਸਾਧਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਏ; ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਸਾਧਿਆ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਆਇਆ।

ਮਾਰੀਚਾਤ੍ ਕਸ਼੍ਯਪਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰਦਿਤ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਮੂਵ ਹ। ਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਿਃ ਕ੍ਰਮੈਰਿਮਾਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਜਿਤ੍ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਰੁਰੁਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫.

ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਵਿਸ਼ਨੂ, ਵੱਡੀ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਦੇਵੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਇਤ੍ਯੇਤਾਸਤਨਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਤੀਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਸੁ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਤੀਤੇषੁ ਯਾਭਿਃ ਸਂਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫.

ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਸੱਤ ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿष੍ਟਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਮਨੇਨੇਹ ਜਾਯਤਾ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਵੈ ਸ੍ਮृਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਰ੍ਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਾਮਨ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਵਿਸ਼' ਧਾਤ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ'।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਮਨਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਏਕਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆਪਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਦੇਵਤਾਨਾਮਿਹਾਂਸ਼ੇਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯਾਸ੍ਤੁ ਦੇਵਤਾਃ। ਤਾਸਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤੇਜਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਚ ਬਲੇਨ ਚ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾ ਵੈ ਤੇषਾਮਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।। ੫.

ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਤੇਜ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਯਦ੍ਯਦ੍ਵਿਭੂਤਿਮਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦੂਰ੍ਜਿਤਮੇਵ ਵਾ। ਤਤ੍ਤਦੇਵਾਵਗਚ੍ਛਘ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੋਸ੍ਤੇਜੋਂऽਸ਼ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।। ੫.

ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਤਾਕਤ, ਸੋਭਾ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣੋ।

ਸ ਏਵਂ ਜਾਯਤੇਂऽਸ਼ੇਨ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ। ਤਤੋऽਪਰੇ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤੀਮਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਂਸ਼ੇਨ ਜਾਯਤੇ ।। ੫.

ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਵਿਵਦਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਾਨ੍ਵੈ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਹ। ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਭੇਦੋ ਮਨਸਸ਼੍ਚੇਤਸਸ਼੍ਚ ਹ। ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਭੁਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵੈ ਬਹੁਧਾ ਭਵਤੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਭੂਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਬਹੁਧਾ ਭਵਨ੍ਯੇਕਃ ਪੁਨਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫.

ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਮਨਸੋ ਭੇਦਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤੇਜਸਸ਼੍ਚ ਹ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਃ। ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸਕृਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਯਾ ।। ੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਤੇਜ ਦੇ ਵੰਡ ਤੋਂ, ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ — ਜੜ ਅਤੇ ਚਲ — ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤੁ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਂਹਰਤਿ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੋਹਯਨ੍ਤੋऽਨ੍ਯਾਨੀਸ਼੍ਵਰਾ ਯੋਗਮਾਯਯਾ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਹਰ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਦਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ, ਜੋ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਟਕਾ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਚਰਨ੍ਤਸ੍ਤੇ ਮੋਹਯਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਨੀਸ਼੍ਵਰਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋषਪ੍ਰਚਾਰੇषੁ ਯੁਕ੍ਤਾਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਉਹ ਲੋਕ ਇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਓ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਭੂਤਾਪਵਾਦਿਨੋ ਦੁष੍ਟਾ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਭੂਤਭਾਵਿਨਃ। ਭੂਤਾਪਵਾਦਿਨਃ ਸ਼ਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾਃ ਪ੍ਰਵਾਦਿਨਾਮ੍ ।। ੫.

ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਰੇ ਹਨ; ਜੋ ਮੱਧਭਾਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹਨ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਰਥ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ।

ਦृਢਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਾਦਾਚ੍ਚੈਵ ਲੌਕਿਕਾਤ੍। ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕਾਰਣੈਰੇਭਿਰ੍ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ।। ੫.

ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।

ਪੂਰ੍ਵਮਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਗਤਾ ਅਪਿ। ਤੇਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਨ੍ਤਮਪ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵੇषਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਅਰਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

ਦਰ੍ਸ਼ਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤੋ ਯੋ ਗੁਣਭੂਤਸ੍ਤੁ ਤੇषੁ ਯਃ। ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਨਸਾਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਅਭਿਜਾਤ੍ਯਾ ਚ ਯੋ ਮਹਾਨ੍। ਸ਼੍ਰੁਤਜ੍ਞੈਃ ਕਾਰਣੈਰੇਤੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।