ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਵਤ੍ਯੇਕੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧਾ ਮੂਰ੍ਤਿਵਿਨਾਸ਼ਨਾਤ੍। ਏਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨ੍ਤਕृਚ੍ਚੈਵ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ।। ੫.

ਉਹ ਇੱਕ, ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਤਕਰਤਾ ਤੇ ਪੁਰਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ।

ਏਕਸ੍ਯੈਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਪੌਰੁषੀ ਚੈਵ ਅਨ੍ਤਕਾਰੀ ਚ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ।। ੫.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਨਾਵਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਤੇ ਅੰਤਕਾਰੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ।

ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਰਾਜਸੀ ਤਸ੍ਯ ਤਨੁਃ ਸਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਕਰੀ। ਯਾ ਤਾਮਸੀ ਤੁ ਕਾਲਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾਕ੍ਸ਼ਯਕਰੀ ਤੁ ਸਾ। ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਪੌਰੁषੀ ਯਾ ਤੁ ਸਾਨੁਗ੍ਰਹਕਰੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਸੀ ਤਨੁ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਾਮਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸੱਤਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਂऽਸ਼ੇਨ ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋऽਭਵਤ੍। ਤਾਮਸੀ ਚਾਨ੍ਤਕृਦ੍ਯਾ ਤੁ ਤਦਂਸ਼ੇਨਾਭਵਦ੍ਭਵਃ ।। ੫.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਤਾਮਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਕਰਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਭਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਪੌਰੁषੀ ਯਾ ਸਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ੋਚਿष੍ਣੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੫.

ਸੱਤਵੀ ਪੌਰੁਸ਼ੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੋਚਿਸ਼ਣੁ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਨਾਵਾਂ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਨਾਪ੍ਰਯੋਜਨਾਰ੍ਥਾਂ ਹਿ ਕਾਲੋऽਵਸ੍ਥਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृष੍ਠ੍ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵੇਨਾਨੁਗृਹ੍ਯ ਚ। ਵੈष੍ਣਵ੍ਯਾਨੁਗृਹੀਤਾ ਸ੍ਤਾ ਰੌਦ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੫.

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਰੁਦਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ਕਾਲਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵੈ ਕਰੋਤਿ ਸਃ। ਸृਜਤੇ ਚਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਂਹਰਤੇ ਤਥਾ ।। ੫.

ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਾਲ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਾਃ ਕਥਿਤਾ ਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯਾ ਚ ਰੌਦ੍ਰੀ ਚ ਵੈष੍ਣਵੀ ਚੈਵ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਰੌਦਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਕਾ ਤਨੁਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੇਦੇ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪੁਰਾਤਨੇ। ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਯੋਗਪਰੇ ਵੀਰੈਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ। ਅਭਿਜਾਤਪ੍ਰਭਾਵਜ੍ਞੈऋषਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ।। ੫.

ਇਹ ਇੱਕ ਤਨੁ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਂਖਯ ਤੇ ਜੋਗ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ, ਇਕਤਾ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਤ੍ਵੇ ਚ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਤਾਸੁ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ । ਇਦਂ ਪਰਮਿਦਂ ਨੇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫.

ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵਿਚ, ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਨ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ', ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਕਾਰਣਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍। ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਵਂ ਪਰਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਤਥਾऽਪਰੇ। ਅਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਂਸਕ੍ਤਾਃ ਸਕ੍ਤਾ ਰਤ੍ਯਾਦਿਚੇਤਸਾ ।। ੫.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਾਲਞ੍ਚ ਦੇਸ਼ਞ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਕਾਰਣਞ੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਨਾਨਾਰ੍ਥੇष੍ਵਿਹ ਦੇਵਤਾਃ ।। ੫.

ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਹੈ।

ਏਕਂ ਨਿਨ੍ਦਤਿ ਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਾਨੇਨ ਸ ਨਿਨ੍ਦਤਿ। ਏਕਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਤਿ। ਏਕਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਮ੍ ।। ੫.

ਜੇਹੜਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਇਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਇਕ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਦ੍ਵੇषਸ੍ਤੁ ਸਦਾ ਕਾਰ੍ਯੋ ਦੇਵਤਾਸੁ ਵਿਜਾਨਤਾ। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੫.

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਏਕਾਤ੍ਮਾ ਸ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਂਮੋਹਯਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਏਤੇषਾਞ੍ਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਨ੍ਤੁ ਵਿਚਰਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਜਨਾਃ ।। ੫.

ਉਹ ਇਕ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਜ੍ਞਾਸਨ੍ਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸਕ੍ਤਾ ਰੂਪਾਵਿਚੇਤਸਃ। ਇਦਂ ਪਰਮਿਦਂ ਨੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੫.

ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਂਚਦੇ ਹੋਏ, ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਤੇ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ'।

ਯਾਤੁਧਾਨਾਨ੍ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੇਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਨ੍ਨਰਾਨ੍ । ਏਕਤ੍ਵੇਨ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਵ੍ਯਵਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੫.

ਇਹ ਜਿੰਦਾਂ ਯਾਤੁਧਾਨ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ। ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵਿੱਚ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਖੁਦ-ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭੂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਭਿਸ੍ਤੁ ਤਨੁਭਿਰ੍ਮੋਹਯਨ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਤੇष੍ਵੇਕਂ ਯਜਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਤਦਾ ਯਜਤੇ ਤ੍ਰਯਮ੍ ।। ੫.

ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ ਕੇ, ਜੇਹੜਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਮੇਕਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਗਤਾਗਤਮ੍। ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਵਾ ਤੇषੁ ਕੋ ਜ੍ਞਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੫.

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਇਕਤਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸृष੍ਟ੍ਵਾਨੁਗृਹ੍ਣੀਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਜੋ ਇਹ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹੀ ਇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍‌ਮਾਣਮਿਨ੍ਦ੍ਰਞ੍ਚ ਲੋਕ ਪਾਲਾਨ੍ ऋषੀਨ੍ ਦਨੂਨ੍। ਦੇਵਂ ਤਮੇਕਂ ਬਹੁਧਾ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੫.

ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾ ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਚ ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਚੈਵ ਵੈष੍ਣਵੀ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਚ ਕਲ੍ਪੇ ਚ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੫.

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ, ਹਰ ਇਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਤੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਜਸਾ ਯਸ਼ਸਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਚ ਬਲੇਨ ਚ । ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਨਪੀਹ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਤੇਜ, ਯਸ਼, ਅਕਲ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਰਾਜਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋਂऽਸ਼ੇਨ ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋऽਭਵਤ੍। ਤਾਮਸ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਂਸ਼ੇਨ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ੍ਯਾਃ ਪੁਰੁषਾਂਸ਼ੇਨ ਯਜ੍ਞੇ ਵਿष੍ਣੁਰਭੂਤ੍ਤਦਾ ।। ੫.

ਰਜਸ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਤਮਸ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਕਾਲ ਰੂਪ ਰੁਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਤੋਂ, ਯਜਨ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਤ੍ਰਿषੁ ਕਾਲੇषੁ ਤਸ੍ਯੈਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਨਵੋਂऽਸ਼ਜਾਃ। ਕਾਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸੌ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਂਹਰਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫.

ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ ਕਾਲ ਬਣ ਕੇ, ਰੁਦਰ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਚੈਵ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਦ੍ਦਿਵਾਕਰਃ। ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਦਿਤ੍ਯੋ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸ ਤਦਾਦਹਤ੍ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਦਿਤਿਆ ਬਣ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਃ ਪ੍ਰਜਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨਾਮਰੁਪਵਿਪਰ੍ਯਯੇ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤਤ੍ਤਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ ।। ੫.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਤੁ ਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੌਰੁषੀ ਤਨੁਃ। ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ੇਨ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਸ ਇਹ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਆਕੂਤ੍ਯਾਂ ਮਨਸੋ ਦੇਵ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਿਭੁਃ ।. ੫.

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਇੱਥੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਆਕੂਤੀ ਦੇ ਮਨੁ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮਿਆ।

ਤਤਃ ਪੁਨਃ ਸ ਵੈ ਦੇਵੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਤੁषਿਤਾਯਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਹ੍ਯਤੀਤਸ੍ਤੁषਿਤੈਃ ਸਹ ।। ੫.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ।