ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਮਿਹ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਨੂਨਾਂ ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਗੁਣ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਏਕਾ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਤਾਸਾਂ ਰਾਜਸੀ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਏਕਾ ਚੈਵਾਰ੍ਣਵਸ੍ਥਾ ਤੁ ਸਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ। ਏਕਾ ਸਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇ ਕਾਲੇ ਤਾਮਸੀ ਗ੍ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜਸੀ ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੱਤਵੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਤਾਮਸੀ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਜਸਾ ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮ੍ਭਵਤੇ ਯਦਾ। ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਖ ਨਾਮੀ ਸੱਤਵੀ ਭਾਗ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਉਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਖ੍ਯਾ ਸਾ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਜਸੀ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਤਾਮਸ ਵਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਮੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤੁ ਪੁਰੁषੋ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਕਾਲਾਖ੍ਯਾ ਸਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਨਭਵਤੀਤਿ ਵੈ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕਾਲ ਨਾਮੀ ਭਾਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰੂਪਂ ਨਾਮ ਚ ਕਰ੍ਮ ਚ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਹਨਿਗ੍ਰਹੈਃ ।। ੫.

ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ, ਨਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਤਦਾ ਚਾਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਯਦਾ ਚ ਪੁਰੁषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨ ਚੈਵ ਪੁਰੁषਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁਰਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਮਣਿਰ੍ਵਿਭਜਤੇ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ੍ਫਟਿਕੇ ਯਥਾ। ਵੈਮਲ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ਰਯਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਞ੍ਜਨਃ ।। ੫.

ਜਿਵੇਂ ਮਣਕਾ ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀਅਤਾ ਤੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਗੁਣਵਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੋਰਨੁਰਞ੍ਜਨਮ੍। ਏਕਤ੍ਵੇ ਚ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਘਨਮ੍ ।। ੫.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਇਕਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।

ਏਕੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਮੇਘਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨਾਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਰੂਪਤੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਗੁਣਵਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫.

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਬੱਦਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵਤ੍ਯੇਕੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧਾ ਮੂਰ੍ਤਿਵਿਨਾਸ਼ਨਾਤ੍। ਏਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨ੍ਤਕृਚ੍ਚੈਵ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ।। ੫.

ਉਹ ਇੱਕ, ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਤਕਰਤਾ ਤੇ ਪੁਰਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ।

ਏਕਸ੍ਯੈਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਪੌਰੁषੀ ਚੈਵ ਅਨ੍ਤਕਾਰੀ ਚ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ।। ੫.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਨਾਵਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਤੇ ਅੰਤਕਾਰੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ।

ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਰਾਜਸੀ ਤਸ੍ਯ ਤਨੁਃ ਸਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਕਰੀ। ਯਾ ਤਾਮਸੀ ਤੁ ਕਾਲਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾਕ੍ਸ਼ਯਕਰੀ ਤੁ ਸਾ। ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਪੌਰੁषੀ ਯਾ ਤੁ ਸਾਨੁਗ੍ਰਹਕਰੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਸੀ ਤਨੁ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਾਮਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸੱਤਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਂऽਸ਼ੇਨ ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋऽਭਵਤ੍। ਤਾਮਸੀ ਚਾਨ੍ਤਕृਦ੍ਯਾ ਤੁ ਤਦਂਸ਼ੇਨਾਭਵਦ੍ਭਵਃ ।। ੫.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਤਾਮਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਕਰਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਭਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਪੌਰੁषੀ ਯਾ ਸਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ੋਚਿष੍ਣੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੫.

ਸੱਤਵੀ ਪੌਰੁਸ਼ੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੋਚਿਸ਼ਣੁ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਨਾਵਾਂ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਨਾਪ੍ਰਯੋਜਨਾਰ੍ਥਾਂ ਹਿ ਕਾਲੋऽਵਸ੍ਥਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृष੍ਠ੍ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵੇਨਾਨੁਗृਹ੍ਯ ਚ। ਵੈष੍ਣਵ੍ਯਾਨੁਗृਹੀਤਾ ਸ੍ਤਾ ਰੌਦ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੫.

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਰੁਦਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ਕਾਲਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵੈ ਕਰੋਤਿ ਸਃ। ਸृਜਤੇ ਚਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਂਹਰਤੇ ਤਥਾ ।। ੫.

ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਾਲ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਾਃ ਕਥਿਤਾ ਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯਾ ਚ ਰੌਦ੍ਰੀ ਚ ਵੈष੍ਣਵੀ ਚੈਵ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਰੌਦਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਕਾ ਤਨੁਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੇਦੇ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪੁਰਾਤਨੇ। ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਯੋਗਪਰੇ ਵੀਰੈਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ। ਅਭਿਜਾਤਪ੍ਰਭਾਵਜ੍ਞੈऋषਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ।। ੫.

ਇਹ ਇੱਕ ਤਨੁ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਂਖਯ ਤੇ ਜੋਗ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ, ਇਕਤਾ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਤ੍ਵੇ ਚ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਤਾਸੁ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ । ਇਦਂ ਪਰਮਿਦਂ ਨੇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫.

ਇਕਤਾ ਵਿਚ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵਿਚ, ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਨ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ', ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਕਾਰਣਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮ੍। ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਵਂ ਪਰਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਤਥਾऽਪਰੇ। ਅਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਂਸਕ੍ਤਾਃ ਸਕ੍ਤਾ ਰਤ੍ਯਾਦਿਚੇਤਸਾ ।। ੫.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਾਲਞ੍ਚ ਦੇਸ਼ਞ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਕਾਰਣਞ੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਨਾਨਾਰ੍ਥੇष੍ਵਿਹ ਦੇਵਤਾਃ ।। ੫.

ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਹੈ।

ਏਕਂ ਨਿਨ੍ਦਤਿ ਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਾਨੇਨ ਸ ਨਿਨ੍ਦਤਿ। ਏਕਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸਮਾਨਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਤਿ। ਏਕਂ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਮ੍ ।। ੫.

ਜੇਹੜਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਇਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਇਕ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਦ੍ਵੇषਸ੍ਤੁ ਸਦਾ ਕਾਰ੍ਯੋ ਦੇਵਤਾਸੁ ਵਿਜਾਨਤਾ। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੫.

ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਏਕਾਤ੍ਮਾ ਸ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਂਮੋਹਯਤਿ ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਏਤੇषਾਞ੍ਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਨ੍ਤੁ ਵਿਚਰਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਜਨਾਃ ।। ੫.

ਉਹ ਇਕ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਜ੍ਞਾਸਨ੍ਤਃ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਃ ਸਕ੍ਤਾ ਰੂਪਾਵਿਚੇਤਸਃ। ਇਦਂ ਪਰਮਿਦਂ ਨੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੫.

ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਂਚਦੇ ਹੋਏ, ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਤੇ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ'।

ਯਾਤੁਧਾਨਾਨ੍ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੇਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਨ੍ਨਰਾਨ੍ । ਏਕਤ੍ਵੇਨ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰ੍ਵ੍ਯਵਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੫.

ਇਹ ਜਿੰਦਾਂ ਯਾਤੁਧਾਨ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ। ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵਿੱਚ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਖੁਦ-ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭੂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਭਿਸ੍ਤੁ ਤਨੁਭਿਰ੍ਮੋਹਯਨ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਤੇष੍ਵੇਕਂ ਯਜਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਤਦਾ ਯਜਤੇ ਤ੍ਰਯਮ੍ ।। ੫.

ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ ਕੇ, ਜੇਹੜਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਮੇਕਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਗਤਾਗਤਮ੍। ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਵਾ ਤੇषੁ ਕੋ ਜ੍ਞਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ।। ੫.

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਇਕਤਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?