ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕृਸ਼ਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਤੁ ਦੇਵਰ੍षੇਰ੍ਦੇਵਪ੍ਰਹਰਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਏਤੇ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ ।। ੫.

ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਗਣਾ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦਜਾਃ। ਏਤੇषਾਮਪਿ ਦੇਵਾਨਾਂ ਨਿਰੋਧੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣ ਤੇ ਤਿੰਤੀਹ ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯਾਵੁਭੌ। ਏਤੇ ਦੇਵਨਿਕਾਯਾਸ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫.

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਸਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਅਭਿਜਾਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਭਾਵੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ।। ੫.

ਸਾਧਿਆ, ਵਸੂ, ਵਿਸ਼ਵੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਜਨਮ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਭਵਸ੍ਯ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਅਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਵਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ। ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਕਨੀਯਾਨ੍ ਯਸ਼੍ਚ ਤੇषੁ ਵੈ ।। ੫.

ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਛੋਟਾ ਕੌਣ ਹੈ?

ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤੋ ਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਗੁਣਭੂਤਸ਼੍ਚ ਤੇषੁ ਯਃ। ਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚਾਭਿਜਾਤ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਚ ਯੋ ਮਹਾਨ੍। ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਭ੍ਰੂਹਿ ਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾਯਥਮ੍ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਤੂਤ, ਜਨਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।

ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯੇਹਮਨ੍ਤਰਨ੍ਤੇषੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਰੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਤਃ ।। ੫.

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਫਰਕ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਚੈਵ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਨ੍ਵਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਾਃ ।। ੫.

ਸਵੈਭੂ ਦੇ ਰਾਜਸੀ, ਤਾਮਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵੀਕ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਸਾਮਨ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਨਿਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾਨੁਗ੍ਰਹਬਨ੍ਧਤਃ ।। ੫.

ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਦੱਸਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਵਧਣ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਮਿਹ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਨੂਨਾਂ ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਗੁਣ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਏਕਾ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਤਾਸਾਂ ਰਾਜਸੀ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਏਕਾ ਚੈਵਾਰ੍ਣਵਸ੍ਥਾ ਤੁ ਸਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ। ਏਕਾ ਸਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇ ਕਾਲੇ ਤਾਮਸੀ ਗ੍ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜਸੀ ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੱਤਵੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਤਾਮਸੀ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਜਸਾ ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮ੍ਭਵਤੇ ਯਦਾ। ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਖ ਨਾਮੀ ਸੱਤਵੀ ਭਾਗ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਉਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਖ੍ਯਾ ਸਾ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਜਸੀ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਤਾਮਸ ਵਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਮੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤੁ ਪੁਰੁषੋ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਕਾਲਾਖ੍ਯਾ ਸਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਨਭਵਤੀਤਿ ਵੈ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕਾਲ ਨਾਮੀ ਭਾਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰੂਪਂ ਨਾਮ ਚ ਕਰ੍ਮ ਚ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਹਨਿਗ੍ਰਹੈਃ ।। ੫.

ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ, ਨਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਤਦਾ ਚਾਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਯਦਾ ਚ ਪੁਰੁषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨ ਚੈਵ ਪੁਰੁषਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁਰਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਮਣਿਰ੍ਵਿਭਜਤੇ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ੍ਫਟਿਕੇ ਯਥਾ। ਵੈਮਲ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ਰਯਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਞ੍ਜਨਃ ।। ੫.

ਜਿਵੇਂ ਮਣਕਾ ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀਅਤਾ ਤੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਗੁਣਵਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੋਰਨੁਰਞ੍ਜਨਮ੍। ਏਕਤ੍ਵੇ ਚ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਘਨਮ੍ ।। ੫.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਇਕਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।

ਏਕੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਮੇਘਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨਾਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਰੂਪਤੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਗੁਣਵਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫.

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਬੱਦਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਭਵਤ੍ਯੇਕੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧਾ ਮੂਰ੍ਤਿਵਿਨਾਸ਼ਨਾਤ੍। ਏਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨ੍ਤਕृਚ੍ਚੈਵ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ।। ੫.

ਉਹ ਇੱਕ, ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਤਕਰਤਾ ਤੇ ਪੁਰਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ।

ਏਕਸ੍ਯੈਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਪੌਰੁषੀ ਚੈਵ ਅਨ੍ਤਕਾਰੀ ਚ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ।। ੫.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਨਾਵਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਤੇ ਅੰਤਕਾਰੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ।

ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਰਾਜਸੀ ਤਸ੍ਯ ਤਨੁਃ ਸਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਕਰੀ। ਯਾ ਤਾਮਸੀ ਤੁ ਕਾਲਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਜਾਕ੍ਸ਼ਯਕਰੀ ਤੁ ਸਾ। ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਪੌਰੁषੀ ਯਾ ਤੁ ਸਾਨੁਗ੍ਰਹਕਰੀ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਸੀ ਤਨੁ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਾਮਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸੱਤਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਸ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਂऽਸ਼ੇਨ ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋऽਭਵਤ੍। ਤਾਮਸੀ ਚਾਨ੍ਤਕृਦ੍ਯਾ ਤੁ ਤਦਂਸ਼ੇਨਾਭਵਦ੍ਭਵਃ ।। ੫.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਤਾਮਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਕਰਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਭਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਪੌਰੁषੀ ਯਾ ਸਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ੋਚਿष੍ਣੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੫.

ਸੱਤਵੀ ਪੌਰੁਸ਼ੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੋਚਿਸ਼ਣੁ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਨਾਵਾਂ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਨਾਪ੍ਰਯੋਜਨਾਰ੍ਥਾਂ ਹਿ ਕਾਲੋऽਵਸ੍ਥਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृष੍ਠ੍ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵੇਨਾਨੁਗृਹ੍ਯ ਚ। ਵੈष੍ਣਵ੍ਯਾਨੁਗृਹੀਤਾ ਸ੍ਤਾ ਰੌਦ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੫.

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਰੁਦਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ਕਾਲਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵੈ ਕਰੋਤਿ ਸਃ। ਸृਜਤੇ ਚਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਂਹਰਤੇ ਤਥਾ ।। ੫.

ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਾਲ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਾਃ ਕਥਿਤਾ ਸ੍ਤਿਸ੍ਰਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯਾ ਚ ਰੌਦ੍ਰੀ ਚ ਵੈष੍ਣਵੀ ਚੈਵ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਰੌਦਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਕਾ ਤਨੁਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵੇਦੇ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪੁਰਾਤਨੇ। ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਯੋਗਪਰੇ ਵੀਰੈਃ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ। ਅਭਿਜਾਤਪ੍ਰਭਾਵਜ੍ਞੈऋषਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ।। ੫.

ਇਹ ਇੱਕ ਤਨੁ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਂਖਯ ਤੇ ਜੋਗ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ, ਇਕਤਾ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।