ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਰਭੀ ਕਸ਼੍ਯਪਾਦ੍ਰੁਦ੍ਰਾਨੇਕਾਦਸ਼ ਵਿਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਮਹਾਦੇਵਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਤਪਸਾ ਭਾਵਿਤਾ ਸਤੀ ।। ੫.

ਸੁਰਭੀ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ।

ਅਙ੍ਗਾਰਕਂ ਤਥਾ ਸਰ੍ਪਂ ਨਿऋਤਿਂ ਸਦਸਸ੍ਪਤਿਮ੍। ਅਜੈਕਪਾਦਹਿਰ੍ਬੁਘ੍ਨ੍ਯਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਕੇਤੁਂ ਜ੍ਵਰਂ ਤਥਾ ।। ੫.

ਅੰਗਾਰਕ, ਸਰਪ, ਨਿਰਿਤੀ, ਸਦਸਸਪਤੀ, ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ, ਉਰਧਵਕੇਤੁ ਤੇ ਜ਼ਵਰ —

ਭੁਵਨਞ੍ਚੇਸ਼੍ਵਰਂ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਕਪਾਲਞ੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਦੇਵਾਨੇਕਾਦਸ਼ੈਤਾਂਸ੍ਤੁ ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਾਨ੍। ਤਪਸਾ ਤੇਨ ਮਹਤਾ ਸੁਰਭੀ ਤਾਨਜੀਜਨਤ੍ ।। ੫.

ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਪਾਲ — ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਦੇਵਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਤਤੋ ਦੁਹਿਤਰਾਵਨ੍ਯੇ ਸੁਰਭੀ ਦ੍ਵੇ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਰੋਹਿਣੀ ਚੈਵ ਰੁਦ੍ਰਾਭਾ ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ।। ੫.

ਫਿਰ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਇੱਕ ਰੋਹਿਣੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ।

ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਕਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ। ਸੁਰੂਪਾ ਹਂਸਕੀਲਾ ਚ ਭਦ੍ਰਾ ਕਾਮਦੁਘਾ ਤਥਾ। ਸੁषੁਵੇ ਕਾਮਦੁਘਾ ਤੁ ਸੁਰੂਪਾ ਤਨਯਦ੍ਵਯਮ੍ ।। ੫.

ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ: ਸੁਰੂਪਾ, ਹੰਸਕੀਲਾ, ਭਦਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮਦੁਘਾ। ਫਿਰ ਕਾਮਦੁਘਾ ਤੋਂ ਸੁਰੂਪਾ ਤੇ ਤਨਯਾ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

ਹਂਸਕੀਲਾ ਨृਪ ਮृषੀਨ੍ ਭਦ੍ਰਾਯਾਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਭਾਗਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਵਾਜਿਨਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੫.

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੰਸਕੀਲਾ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਭਦਰਾ ਤੋਂ ਵਾਜਿਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਧਰਵ ਜੰਮੇ।

ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਾਸ੍ਤਦਾ ਜਾਤਾਃ ਖੇਚਰਾਸ੍ਤੇ ਮਨੋਜਵਾਃ। ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸ਼੍ਯੇਨਾਃ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਸਾਰਙ੍ਗਾ ਹਰਿਤਾਰ੍ਜੁਨਾਃ। ਰੁਦ੍ਰਾ ਦੇਵੋਪਬਾਹ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯੋਨਯੋ ਹਯਾਃ ।। ੫.

ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਥੋਂ ਜੰਮੇ। ਚਿੱਟੇ, ਭੂਰੇ, ਚਿੱਟੇ-ਭੂਰੇ, ਹਰਿਆਲੇ ਤੇ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੰਧਰਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ।

ਭੂਯੋ ਜਜ੍ਞੇ ਸੁਰਭ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਸੁਪ੍ਰਭਃ। ਸ੍ਰਗ੍ਵੀ ਕਕੁਝੀ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨਮृਤਾਲਯਸਮ੍ਭਵਃ। ਸੁਰਭ੍ਯਨੁਮਤੇ ਦਤ੍ਤੋ ਧ੍ਵਜੋ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫.

ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦ੍ਰਾਭਾਸੁਪ੍ਰਭਾ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬਣਿਆ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪਸੁਤਾ ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਚ ਵਸਵਸ੍ਤਥਾ ।। ੫.

ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼ਵੇ ਤੇ ਵਸੂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਰਿष੍ਟਨੇਮਿਪਤ੍ਨੀਨਾਮਪਤ੍ਯਾਨੀਹ षੋਡਸ਼। ਬਹੁਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਦੁषਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਵਿਦ੍ਯੁਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਿਰਸਜਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ऋਚੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਿਸਤ੍ਕृਤਾਃ ।। ੫.

ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਰਿਕ ਹਨ।

ਕृਸ਼ਾਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਤੁ ਦੇਵਰ੍षੇਰ੍ਦੇਵਪ੍ਰਹਰਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਏਤੇ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ ।। ੫.

ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਗਣਾ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦਜਾਃ। ਏਤੇषਾਮਪਿ ਦੇਵਾਨਾਂ ਨਿਰੋਧੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣ ਤੇ ਤਿੰਤੀਹ ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯਾਵੁਭੌ। ਏਤੇ ਦੇਵਨਿਕਾਯਾਸ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫.

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਸਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਰੁਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਅਭਿਜਾਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਭਾਵੈਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ।। ੫.

ਸਾਧਿਆ, ਵਸੂ, ਵਿਸ਼ਵੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਜਨਮ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਭਵਸ੍ਯ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਅਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ।। ੫.

ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਵਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ। ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਕਨੀਯਾਨ੍ ਯਸ਼੍ਚ ਤੇषੁ ਵੈ ।। ੫.

ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਛੋਟਾ ਕੌਣ ਹੈ?

ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤੋ ਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਗੁਣਭੂਤਸ਼੍ਚ ਤੇषੁ ਯਃ। ਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚਾਭਿਜਾਤ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਚ ਯੋ ਮਹਾਨ੍। ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਭ੍ਰੂਹਿ ਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਵੇਤ੍ਥ ਯਥਾਯਥਮ੍ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਤੂਤ, ਜਨਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।

ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯੇਹਮਨ੍ਤਰਨ੍ਤੇषੁ ਯਤ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਰੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੇ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਤਃ ।। ੫.

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਫਰਕ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਚੈਵ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਤਨ੍ਵਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਾਃ ।। ੫.

ਸਵੈਭੂ ਦੇ ਰਾਜਸੀ, ਤਾਮਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵੀਕ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਸਾਮਨ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਨਿਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਧਾਨੁਗ੍ਰਹਬਨ੍ਧਤਃ ।। ੫.

ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਦੱਸਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਵਧਣ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਞ੍ਚ ਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਮਿਹ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਨੂਨਾਂ ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਚਲਣ, ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਗੁਣ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਏਕਾ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਤਾਸਾਂ ਰਾਜਸੀ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਏਕਾ ਚੈਵਾਰ੍ਣਵਸ੍ਥਾ ਤੁ ਸਾਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ। ਏਕਾ ਸਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇ ਕਾਲੇ ਤਾਮਸੀ ਗ੍ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜਸੀ ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੱਤਵੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਤਾਮਸੀ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਜਸਾ ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮ੍ਭਵਤੇ ਯਦਾ। ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਖ ਨਾਮੀ ਸੱਤਵੀ ਭਾਗ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਉਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਖ੍ਯਾ ਸਾ ਤਦਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਜਸੀ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਤਾਮਸ ਵਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਮੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤੁ ਪੁਰੁषੋ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਕਾਲਾਖ੍ਯਾ ਸਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਨਭਵਤੀਤਿ ਵੈ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕਾਲ ਨਾਮੀ ਭਾਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰੂਪਂ ਨਾਮ ਚ ਕਰ੍ਮ ਚ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨੁਗ੍ਰਹਨਿਗ੍ਰਹੈਃ ।। ੫.

ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ, ਨਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਤਦਾ ਚਾਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਯਦਾ ਚ ਪੁਰੁषੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨ ਚੈਵ ਪੁਰੁषਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫.

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁਰਖ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਮਣਿਰ੍ਵਿਭਜਤੇ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ੍ਫਟਿਕੇ ਯਥਾ। ਵੈਮਲ੍ਯਾਦਾਸ਼੍ਰਯਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਞ੍ਜਨਃ ।। ੫.

ਜਿਵੇਂ ਮਣਕਾ ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀਅਤਾ ਤੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾ ਗੁਣਵਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੋਰਨੁਰਞ੍ਜਨਮ੍। ਏਕਤ੍ਵੇ ਚ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਘਨਮ੍ ।। ੫.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਇਕਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।