ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਮष੍ਟਾਦਸ਼ੋਕ੍ਤਾਨਿ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਬृਹਨ੍ਤਿ ਚ। ਪੁਰਾਣੇष੍ਵੇषੁ ਬਹਵੋ ਧਰ੍ਮਾਸ੍ਤੇ ਵਿਨਿਰੂਪਿਤਾਃ ।। ੪੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਠਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਗਿਣਾਞ੍ਚ ਵਿਰਾਗਾਣਾਂ ਯਤੀਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਾਮ੍ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵਨਸ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।। ੪੨.

ਜੋ ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ,

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਵਿਸ਼ਾਂ ਯੇ ਚ ਸਙ੍ਕਰਜਾਤਯਃ। ਗਙ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਯਾ ਮਹਾਨਦ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞਵ੍ਰਤਤਪਾਂਸਿ ਚ ।। ੪੨.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਜੋ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਯਜਨ, ਵਰਤ ਤੇ ਤਪ-ਕਰਮ,

ਅਨੇਕਵਿਧਦਾਨਾਨਿ ਯਮਾਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮੈਃ ਸਹ। ਯੋਗਧਰ੍ਮਾ ਬਹੁਵਿਧਾਃ ਸਾਂਖ੍ਯਾ ਭਾਗਵਤਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੨.

ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ, ਯਮ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੋਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ ਤੇ ਭਗਵਤ ਮਾਰਗ ਵੀ,

ਭਕ੍ਤਿਮਾਰ੍ਗਾ ਜ੍ਞਾਨਮਾਰ੍ਗਾ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਨਿਲਨੀਰਜਾਃ। ਉਪਾਸਨਵਿਧਿਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਮਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਚੇਤਸਾਮ੍ ।। ੪੨.

ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਧ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਢੰਗ,

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਸ਼ੈਵਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਚ ਸੌਰਂ ਸ਼ਾਕ੍ਤਂ ਤਥਾਰ੍ਹਤਮ੍। षਡ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਵਭਾਵਨਿਯਤਾਨਿ ਚ ।। ੪੨.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸੂਰਜ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਹਤ ਮਤ, ਅਤੇ ਛੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ,

ਏਤਦਨ੍ਯਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਂ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਨਿਰੁਪਿਤਮ੍। ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਿਮਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਨ ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੪੨.

ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ,

ਨ ਜ੍ਞਾਯੇਤ ਯਦਿ ਵ੍ਯਾਸੋ ਗੋਪਯੇਦਥ ਵਾ ਭਵਾਨ੍ । ਅਤ੍ਰ ਨਃ ਸਂਸ਼ਯਂ ਛਿਨ੍ਧਿ ਪੂਰ੍ਣਃ ਪੌਰਾਣਿਕੋ ਯਤਃ ।। ੪੨.

ਜੇ ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਜਾਂ ਉਹ ਲੁਕਾ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲੁਕਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ,

ਸੂਤ ਉਵਾਚ।। ਸ਼੍ਰृਣੁ ਸ਼ੌਨਕ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਮੇਨਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਮ੍। ਅਤਿਗੋਪ੍ਯਤਰਂ ਦਿਵ੍ਯਮਨਾਖ੍ਯੇਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੪੨.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਸ਼ੌਨਕ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਦਿਵਿਆ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ,

ਪਰਾਸ਼ਰਸੁਤੋ ਵ੍ਯਾਸਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਪੌਰਾਣਿਕੀਂ ਕਥਾਮ੍। ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਰ੍ਥਘਟਿਤਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਚੇਤਸਿ ।। ੪੨.

ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਕਥਾ ਬਣਾਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਚਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ,

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਤਾਂ ਧਰ੍ਮੋ ਮਯਾ ਸਮ੍ਯਗੁਦਾਹृਤਃ। ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਰ੍ਗਾ ਬਹੁਵਿਧਾ ਉਕ੍ਤਾ ਵੇਦਾਵਿਰੋਧਤਃ ।। ੪੨.

ਚਾਰ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਈ ਰਾਹ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਦੱਸੇ ਹਨ,

ਜੀਵੇਸ਼੍ਵਰਬ੍ਰਹ੍ਮਭੇਦੋ ਨਿਰਸ੍ਤਃ ਸੂਤ੍ਰਨਿਰ੍ਣਯੇ। ਨਿਰੂਪਿਤਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼੍ਰੁਤਿਯੁਕ੍ਤਵਿਚਾਰਤਃ ।। ੪੨.

ਜੀਵ, ਈਸ਼ਵਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਫਰਕ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,

ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਪਦਮ੍। ਯਦਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਦਿਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਯਤਿਵ੍ਰਤਮ੍ ।। ੪੨.

ਅਕਸ਼ਰ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਯਤੀ ਵਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,

ਆਚਰਨ੍ਤਿ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ ਧਾਰਣਾਞ੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਮ੍। ਆਸਨਂ ਪ੍ਰਾਣਰੋਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਧਾਰਣਾ ।। ੪੨.

ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਿਆਨ, ਆਸਨ, ਸਾਸ ਰੋਕਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੇ ਧਾਰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,

ਧ੍ਯਾਨਂ ਸਮਾਧਿਰੇਤਾਨਿ ਯਮੈਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮੈਃ ਸਹ। ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਾਨਿ ਯਦਰ੍ਥਞ੍ਚ ਚਰਨ੍ਤਿ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਾਃ ।। ੪੨.

ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ, ਇਹ ਯਮ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਹਨ,

ਯਦਰ੍ਥਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵੇਦਾਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਤਤ੍ਪਰਾਃ। ਪਰਾਰ੍ਪਣਧਿਯਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਨਿष੍ਕਾਮਾਃ ਕਲਿਲੋਜ੍ਝਿਤਾਃ ।। ੪੨.

ਉਸ ਲਈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ, ਪਰਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ,

ਯਜ੍ਜ੍ਞਪ੍ਤਯੇ ਨਿਰਾਕਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਪਾਪਾਚਰਣਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਗਙ੍ਗਾਦਿਤੀਰ੍ਥਚਰ੍ਯਾਣਿ ਨਿषੇਵਨ੍ਤੇ ਸ਼ੁਚਿਵ੍ਰਤਾਃ ।। ੪੨.

ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,

ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮਨਾਮਯਮ੍। ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਗਤਂ ਸ੍ਥਾਣੁ ਕੂਟਸ੍ਥਂ ਕੂਟਵਿਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੪੨.

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਅਡੋਲ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ,

ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਰਾਭਾਸਂ ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਰ੍ਜਿਤਮ੍। ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।। ੪੨.

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਚਿੱਤਮਾਤਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ,

ਅਧ੍ਯਾਸ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਵਦ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਚਾਨ੍ਵੇਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਰਜ੍ਜੁਵਤ੍ ।। ੪੨.

ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ 'ਤੇ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਰੱਸੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਚਾਰਿਤਂ ਯਦ੍ਵਤ੍ਫੇਨੋਰ੍ਮਿਬੁਦ੍ਬੁਦੋਦਕਮ੍। ਤਥਾ ਵਿਚਾਰਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪृਥਗ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੪੨.

ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਫੇਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬੁਲਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜਾਣਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਨਿਗਮਾ ਜਗੁਃ। ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡ ਕੋਟਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੪੨.

ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।

ਯਦੁਨ੍ਮੇषਨਿਮੇषਾਭ੍ਯਾਂ ਜਗਤਾਂ ਪ੍ਰਲਯੋਦਯੌ। ਭਵੇਤਾਂ ਯਾ ਪਰਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਦਾਧਾਰਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੪੨.

ਉਹ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਦਂ ਯਤਸ਼੍ਚੇਦਂ ਯੇਨੇਦਂ ਯਦਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਯਦਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਜਗਦ੍ਭਾਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਜਗਨ੍ਨ ਹਿ ।। ੪੨.

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਤ੍ਯਂ ਯਜ੍ਜਡਂ ਦੁਃਖਮਵਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍। ਵਿਪਰੀਤਮਤੋ ਯਦ੍ਵੈ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਕਮ੍ ।। ੪੨.

ਜੋ ਝੂਠਾ, ਜੜ, ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਸਤ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਹੈ।

ਜੀਵੇ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਯਤ੍ਤੈਜਸਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸਂਜ੍ਞਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਂਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੪੨.

ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ 'ਤੈਜਸ', ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ 'ਪ੍ਰਾਜ਼ਨ'। ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਥ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਸ੍ਤਿ ਚ। ਤ੍ਵਕ੍ ਤ੍ਵਚਾਂ ਰਸਨਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਯਦ੍ਵਿਦੁਃ ।। ੪੨.

ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਖ, ਕੰਨਾਂ ਦਾ ਕੰਨ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਚਮੜੀ, ਜੀਭ ਦੀ ਜੀਭ, ਤੇ ਸਾਸ ਦੀ ਸਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍। ਯਨ੍ਨੇਸ਼ਿਰਿ ਸਮਭ੍ਯੇਤੁਂ ਜ੍ਞਾਤੁਂ ਚ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ।। ੪੨.

ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ।

ਰਜ੍ਜਾਵਹਿਰ੍ਮਰੌ ਵਾਰਿ ਨੀਲਿਮਾ ਗਗਨੇ ਯਥਾ। ਅਸਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਭਾਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਜ੍ਞਾਨਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ ।। ੪੨.

ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿਰਾਜ, ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।