ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਵਿਭਾਗਵਤਾਵੇਤੌ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾਵੁਭੌ। ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਕਠੇ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਅਧਿष੍ਠਾਸ੍ਯਤਿ ਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍। ਏਵਂ ਤਾਨਭਿਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯੇਤ ਪੁਰਸ੍ਤਦਾ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਵ੍ਯਨ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਭੋਜ੍ਯਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯੇਤੇ ਯੁਤਾਵੁਭੌ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭੋਗਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਾਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਨ੍। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਵੈषਮ੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਿष੍ਯਤਿ ।। ੪੧.

ਫਿਰ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚੰਗਾ ਗੁਣ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਸ ਤੱਕ, ਚੌਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸੋऽਥ ਭਵਿਤਾ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ ਪੁਨਃ। ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਤਿਃ ਸ਼ਿਵਃ ।। ੪੧.

ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪੂਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯੋ ਮਹਾਨ੍। ਆਦਿ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਸਭ ਮੁਕਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਮੂਲ ਦੇਵਤਾ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਨਾਦ੍ਯੌ ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਵੁਭੌ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੌ ਤੁ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਅਨਾਦਿਸਂਯੋਗਯੁਤੌ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ ।। ੪੧.

ਦੋਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਮੇ ਤੇ ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁਖਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਜੋੜ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਬੁਦ੍ਧਿ ਪੂਰ੍ਵਕਂ ਯੁਕ੍ਤੌ ਮਸ਼ਕੌ ਤੁ ਵਰੌ ਤਦਾ। ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮਨਾਦ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਵੁਦਕਮਪ੍ਸ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਦੋ ਚੋਟੀ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਦਿ ਰਹਿਤ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਅਜ੍ਞਾਗੁਣੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਰਜ, ਸਤ ਤੇ ਤਮ ਹਨ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਕਾਲੇ ਰਜਸਾਭਿਪਨ੍ਨਮਹਤ੍ਤ੍ਵਭੂਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇष੍ਯਤਾਞ੍ਚ। ਵਿਸ਼ੇषਤਾਂ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਞ੍ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾਵਸਾਨੇ ਪਤਿਭਿਰ੍ਮਨੁष੍ਯਾਃ ।। ੪੧.

ਕੰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਜ ਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮਹਾਨਤਾ, ਖਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਿਨਃ ਸਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਮ੍। ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵਿਧਰ੍ਮ੍ਮਾਣਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੧.

ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਸਮੇਤ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਜ, ਸਤ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਸਂਸਿਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਰਣਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ ।। ੪੧.

ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਤੇ ਸਾਧਨ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇ ਸਤ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਯਾ ਚ ਸੁਵਹਾਃ ਸਾਧਿਕਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਾਧਿਕਾ ।। ੪੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਹੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਸਾਧਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਾਧਨ ਦੇ।

ਸਂਸਰਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਤਾਨਪ੍ਰਕਰਣੈਃ ਸਹ। ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੧.

ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਮੇਤ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮ੍ਮੌ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਆਰਪ੍ਸਨ੍ਤੀਹ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਵਰੇਣਾਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ ।। ੪੧.

ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੀ।

ਸਰ੍ਵੇ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸृष੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਗ੍ਗਦੌ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮ੍। ਗੁਣਾਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਧਾਵਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਚਤੇ ।। ੪੧.

ਸਭ ਜੀਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਦृष੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦਿਰੇ। ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸृष੍ਟਮਾਨਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੧.

ਜੋ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਚ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਿਂਸ੍ਰਾਹਿਂਸ੍ਰੇ ਮृਦੁਕ੍ਰੂਰੇ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮ੍ਮਾਵृਤਾਨृਤੇ। ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਚਤੇ ।। ੪੧.

ਕੋਈ ਹਿੰਸਕ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਕ, ਨਰਮ ਜਾਂ ਰੁਖਾ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸਚ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜੀਵ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਉਹੀ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਭੂਤੇषੁ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿषੁ। ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਯੁਣੋਭ੍ਯਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੧.

ਪੰਜ ਮਹਾ-ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਵੋ ਮਯਾ ਖ੍ਯਾਤਃ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਸਤਃ। ਸਮਾਸਾਦੇਵ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਥ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਤ੍ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਾਤ੍। ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰੁषਾਭ੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੪੧.

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਰੂਪ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਂ-ਇਸ਼ਵਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਭਾਵਯਿਤਾ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਸृਜਤੇ ਸ ਪੁਨਰ੍ਲੋਕਾਨਭਿਮਾਨਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ ।। ੪੧.

ਉਹੀ ਮੁੜ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣ ਕੇ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤੁ ਮਹਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਮਨਃ। ਯੁਗਪਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭੂਤਾਨ੍ਯੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ। ਭੂਤਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਭੂਤੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੧.

ਮਹਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੱਤ ਤੇ ਆਤਮਾ। ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਤੱਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤਰਾਵਯਵਸ੍ਤੇषਾਂ ਯਥਾਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ਵੋ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਥੈਵਾਭ੍ਯੁਪਧਾਰ੍ਯ੍ਯਤਾਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਅੰਗ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨੈਮਿषੇਯਾਸ੍ਤਦਾਨੀਂ ਲੋਕੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਂ ਚ ਵ੍ਯਯਞ੍ਚ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤ੍ਰੇऽਵਭृਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਃ ਪੁਣ੍ਯਂ ਲੋਕਮृषਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ।। ੪੧.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਟਿਕਾਅ ਤੇ ਨਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੰਤਮ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਯੂਯਂ ਵਿਧਿਵਦ੍ਦੇਵਤਾਦੀਨਿष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਵਾਵਭृਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਃ। ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੇਹਾਨਾਯੁषੋऽਨ੍ਤੇ ਕृਤਾਰ੍ਥਾਨ੍ਪੁਣ੍ਯਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਥੇष੍ਟਂ ਚਰਿष੍ਯਥ ।। ੪੧.

ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਅੰਤਮ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਰਾਜੋਗੇ।

ਏਤੇ ਤੇ ਨੈਮਿषੇਯਾ ਵੈ ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਵੈ ਤਦਾ। ਜਗ੍ਮੁਸ਼੍ਚਾਵਭृਧਸ੍ਨਾਤਾਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵੇ ਤੁ ਸਤ੍ਰਿਣਃ ।। ੪੧.

ਉਹ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯਜਨਾ ਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਅੰਤਮ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।