ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਕਥ੍ਯਮਾਨਮਸ੍ਮਾਕਂ ਭਵਤਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਯਾ ਗਿਰਾ। ਮਨਃਕਰ੍ਮਸੁਖਂ ਸੌਤੇ ਪ੍ਰੀਣਾਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਸੂਤ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਮੱਤ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਏਵਮਾਰਾਧ੍ਯ ਤੇ ਸੂਤਂ ਸਤ੍ਕृਤ੍ਯ ਚ ਮਹਰ੍षਯਃ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸਤ੍ਰਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੁੜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਕਥਂ ਸੂਤ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਪੁਨਂ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਬਨ੍ਧੇषੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ ।। ੪੧.

ਸੂਤ ਜੀ, ਦੱਸੋ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?

ਵਿਕਾਰੇष੍ਵਵਿਸृष੍ਟੋषੁ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤੇ। ਅਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸਾਯੁਜ੍ਯਗੈਸ੍ਤਦਾ । ਕਥਂ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦ ਤਕ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਸਭ ਮਹਾਂਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤਃ ਸੂਤਸ੍ਤਦਾਸੌ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ । ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮੁਪਚਕ੍ਰਾਮ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਅਹਂ ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਮਾਸਾਤ੍ਤਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਣਾ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਦृष੍ਟਂ ਚੈਵਾਨੁਮੇਯਞ੍ਚ ਤਰ੍ਕਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ ।। ੪੧.

ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਵਤ੍ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਘ੍ਰਹਣਂ ਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍। ਵਿਕਾਰੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਦृष੍ਟੇ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੧.

ਜਿਵੇਂ ਅਪਰਗਟ ਚੀਜ਼ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਞ੍ਚ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਮ੍ਯੇਣੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮ੍ਮੌ ਪ੍ਰਲੀਯੇਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਦਾ ।। ੪੧.

ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਅਪਰਗਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮੋ ਗੁਣਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ। ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋऽਧਰ੍ਮ੍ਮੋ ਗੁਣੇ ਤਮਸਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੧.

ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਸਿਰਫ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਅਵਿਭਾਗਵਤਾਵੇਤੌ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾਵੁਭੌ। ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਕਠੇ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਅਧਿष੍ਠਾਸ੍ਯਤਿ ਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍। ਏਵਂ ਤਾਨਭਿਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯੇਤ ਪੁਰਸ੍ਤਦਾ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਵ੍ਯਨ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਭੋਜ੍ਯਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯੇਤੇ ਯੁਤਾਵੁਭੌ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭੋਗਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਾਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਨ੍। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਵੈषਮ੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਿष੍ਯਤਿ ।। ੪੧.

ਫਿਰ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚੰਗਾ ਗੁਣ ਬਦਲਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਸ ਤੱਕ, ਚੌਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸੋऽਥ ਭਵਿਤਾ ਚੇਸ਼੍ਵਰਃ ਪੁਨਃ। ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਤਿਃ ਸ਼ਿਵਃ ।। ੪੧.

ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪੂਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯੋ ਮਹਾਨ੍। ਆਦਿ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੧.

ਸਭ ਮੁਕਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਮੂਲ ਦੇਵਤਾ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਨਾਦ੍ਯੌ ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਵੁਭੌ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੌ ਤੁ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਅਨਾਦਿਸਂਯੋਗਯੁਤੌ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ ।। ੪੧.

ਦੋਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਮੇ ਤੇ ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁਖਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਦਿ ਰਹਿਤ ਜੋੜ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਬੁਦ੍ਧਿ ਪੂਰ੍ਵਕਂ ਯੁਕ੍ਤੌ ਮਸ਼ਕੌ ਤੁ ਵਰੌ ਤਦਾ। ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮਨਾਦ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਵੁਦਕਮਪ੍ਸ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਦੋ ਚੋਟੀ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਦਿ ਰਹਿਤ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ। ਅਜ੍ਞਾਗੁਣੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾਤ੍ਮਕਮ੍ ।। ੪੧.

ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਰਜ, ਸਤ ਤੇ ਤਮ ਹਨ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਕਾਲੇ ਰਜਸਾਭਿਪਨ੍ਨਮਹਤ੍ਤ੍ਵਭੂਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇष੍ਯਤਾਞ੍ਚ। ਵਿਸ਼ੇषਤਾਂ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਞ੍ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾਵਸਾਨੇ ਪਤਿਭਿਰ੍ਮਨੁष੍ਯਾਃ ।। ੪੧.

ਕੰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਜ ਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮਹਾਨਤਾ, ਖਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਿਨਃ ਸਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਮ੍। ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵਿਧਰ੍ਮ੍ਮਾਣਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੧.

ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਸਮੇਤ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਜ, ਸਤ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਸਂਸਿਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯ੍ਯਕਰਣਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ ।। ੪੧.

ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਤੇ ਸਾਧਨ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇ ਸਤ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਯਾ ਚ ਸੁਵਹਾਃ ਸਾਧਿਕਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਾਧਿਕਾ ।। ੪੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਹੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਸਾਧਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਾਧਨ ਦੇ।

ਸਂਸਰਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਤਾਨਪ੍ਰਕਰਣੈਃ ਸਹ। ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੧.

ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਮੇਤ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਧਰ੍ਮ੍ਮੌ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਆਰਪ੍ਸਨ੍ਤੀਹ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਵਰੇਣਾਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ ।। ੪੧.

ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੀ।

ਸਰ੍ਵੇ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸृष੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਗ੍ਗਦੌ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮ੍। ਗੁਣਾਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਧਾਵਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਚਤੇ ।। ੪੧.

ਸਭ ਜੀਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਦृष੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦਿਰੇ। ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸृष੍ਟਮਾਨਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੪੧.

ਜੋ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਚ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।